📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
३९. अव्ययीभावः
अव्ययीभाव समास · सूत्र 902–916 (15)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
९०२
संज्ञासूत्रम् · अव्ययीभावसंज्ञा अष्टा० 2.1.5
अव्ययीभावः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, अव्ययीभावः
वृत्तिः
अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् ॥
हिन्दी अनुवाद
यह अधिकार तत्पुरुष से पहले तक है।
सरल व्याख्या
आगे के सूत्रों से बने समास 'अव्ययीभाव' कहलाते हैं।
९०३
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.6
अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, अव्ययीभावः
वृत्तिः
विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते सोऽव्ययीभावः । प्रायेणाविग्रहो नित्यसमासः, प्रायेणास्वपदविग्रहो वा । विभक्तौ, हरि ङि अधि इति स्थिते ॥
हिन्दी अनुवाद
विभक्ति (अर्थ), समीप, समृद्धि, व्यृद्धि (दुर्दशा), अर्थाभाव, अत्यय (बीत जाना), असम्प्रति (अनुचित होना), शब्द-प्रादुर्भाव (प्रसिद्धि), पश्चात्, यथा, आनुपूर्व्य, यौगपद्य (एक साथ), सादृश्य, सम्पत्ति, साकल्य, अन्त — इन अर्थों में वर्तमान अव्यय सुबन्त के साथ नित्य समास को प्राप्त होता है, वह अव्ययीभाव है। यह प्रायः अविग्रह नित्य समास है, या प्रायः अस्वपद-विग्रह वाला। विभक्ति (अर्थ) में — 'हरि ङि अधि' ऐसी स्थिति में (आगे)।
सरल व्याख्या
अव्ययीभाव में पहला पद अव्यय होता है और वही प्रधान: उपकृष्णम् (कृष्ण के पास), यथाशक्ति, प्रतिदिनम्, निर्मक्षिकम् (मक्खियों का अभाव)।
९०४
संज्ञासूत्रम् · उपसर्जनसंज्ञा अष्टा० 1.2.43
प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥
वृत्तिः
समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥
हिन्दी अनुवाद
समास-शास्त्र में प्रथमा से निर्दिष्ट (पद) 'उपसर्जन' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
समास-सूत्र में जो पद प्रथमा में लिखा हो, वह उपसर्जन (गौण) कहलाता है।
९०५
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.30
उपसर्जनं पूर्वम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम्। इत्यधेः प्राक् प्रयोगः। सुपो लुक्। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां स्वाद्युत्पत्तिः। अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक्। अधिहरि॥
हिन्दी अनुवाद
समास में उपसर्जन पहले प्रयोग करना चाहिए। इससे अधि का पहले प्रयोग; सुप् का लुक्; एक भाग में विकार होने पर भी अन्य न होने से प्रातिपदिक-संज्ञा में स्वादि की उत्पत्ति; 'अव्ययीभावश्च' से अव्यय होने से सुप् का लुक् — अधिहरि।
सरल व्याख्या
अधि + हरि (हरि में) → अधिहरि — उपसर्जन (अधि) पहले।
९०६
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.18
अव्ययीभावश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नपुंसकम्
वृत्तिः
अयं नपुंसकं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
यह (अव्ययीभाव) नपुंसक होता है।
सरल व्याख्या
अव्ययीभाव समास सदा नपुंसकलिङ्ग।
९०७
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.83
नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुक्, सुपः
वृत्तिः
अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक्, तस्य पञ्चमीं विना अमादेशश्च स्यात् ॥ गाः पातीति गोपास्तस्मिन्नित्यधिगोपम् ॥
हिन्दी अनुवाद
अदन्त अव्ययीभाव से सुप् का लुक् नहीं होता, और उस (सुप्) को पञ्चमी के बिना अम् आदेश होता है। गाः पाति इति गोपाः, तस्मिन् इति अधिगोपम्।
सरल व्याख्या
अकारान्त अव्ययीभाव में विभक्ति 'अम्' बन जाती है: उपकृष्णम्, यथाशक्ति (इकारान्त — कोई अम् नहीं)।
९०८
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.84
तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सुपः, अव्ययीभावात्, अतः, अम्
वृत्तिः
अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् । अधिगोपम्, अधिगोपेन, अधिगोपे वा । कृष्णस्य समीपम् उपकृष्णम् । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवनानां व्यृद्धिर्दुर्यवनम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्रासंप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति ॥
हिन्दी अनुवाद
अदन्त अव्ययीभाव से तृतीया और सप्तमी में बहुलता से अम्-भाव होता है। अधिगोपम्/अधिगोपेन/अधिगोपे वा। कृष्णस्य समीपम् उपकृष्णम्; मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम्; यवनानां व्यृद्धिः दुर्यवनम्; मक्षिकाणाम् अभावः निर्मक्षिकम्; हिमस्य अत्ययः अतिहिमम्; निद्रा सम्प्रति न युज्यते इति अतिनिद्रम्; हरिशब्दस्य प्रकाशः इतिहरि; विष्णोः पश्चात् अनुविष्णु। योग्यता, वीप्सा, पदार्थ का अनतिक्रमण, सादृश्य — ये 'यथा' के अर्थ हैं: रूपस्य योग्यम् अनुरूपम्; अर्थम् अर्थं प्रति प्रत्यर्थम्; शक्तिम् अनतिक्रम्य यथाशक्ति।
सरल व्याख्या
अव्ययीभाव के उदाहरण: उपकृष्णम् (समीप), निर्मक्षिकम् (अभाव), अनुविष्णु (पीछे), अनुरूपम् (योग्य), प्रत्यर्थम् (हर अर्थ में), यथाशक्ति (शक्ति के अनुसार)।
९०९
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.81
अव्ययीभावे चाकाले ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सहस्य, सः, उत्तरपदे
वृत्तिः
सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले। हरेः सादृश्यं सहरि। ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येणेत्यनुज्येष्ठम्। चक्रेणयुगपत् सचक्रम्। सदृशः सख्या ससखि। क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम्। तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति। अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि॥
हिन्दी अनुवाद
अव्ययीभाव में, काल अर्थ न होने पर, सह को स होता है। हरेः सादृश्यं सहरि; ज्येष्ठस्य आनुपूर्व्येण अनुज्येष्ठम्; चक्रेण युगपत् सचक्रम्; सदृशः सख्या ससखि; क्षत्राणां सम्पत्तिः सक्षत्रम्; तृणम् अपि अपरित्यज्य सतृणम् अत्ति; अग्निग्रन्थ-पर्यन्तम् अधीते साग्नि।
सरल व्याख्या
सह → स: सचक्रम् (चक्र के साथ एक साथ), सतृणम् (तिनके सहित — सब कुछ)।
९१०
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.20
नदीभिश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सङ्ख्या, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, अव्ययीभावः
वृत्तिः
नदीभिः सह संख्या समस्यते। «समाहारे चायमिष्यते» (वार्त्तिकम्) । पञ्चगङ्गम्। द्वियमुनम्॥
हिन्दी अनुवाद
नदियों (के नाम) के साथ संख्या समास को प्राप्त होती है। (वार्तिक) यह समाहार में इष्ट है — पञ्चगङ्गम्, द्वियमुनम्।
सरल व्याख्या
पञ्चगङ्गम् (पाँच गंगाओं का समाहार)।
९११
संज्ञासूत्रम् · तद्धितसंज्ञा अष्टा० 4.1.76
तद्धिताः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्, तद्धिताः
वृत्तिः
आपञ्चमसमाप्तेरधिकारोऽयम्॥
हिन्दी अनुवाद
पाँचवें अध्याय की समाप्ति तक यह (तद्धित का) अधिकार है।
सरल व्याख्या
आगे से पाँचवें अध्याय तक के प्रत्यय 'तद्धित' कहलाते हैं (समासान्त भी तद्धित हैं)।
९१२
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.107
अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: टच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
शरदादिभ्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् । «जराया जरश्च» (वार्त्तिकम्) । उपजरसमित्यादि ॥
हिन्दी अनुवाद
अव्ययीभाव में शरद् आदि से टच् समासान्त होता है। शरदः समीपम् उपशरदम्; प्रतिविपाशम्। (वार्तिक) जरा को जरस् भी — उपजरसम् इत्यादि।
सरल व्याख्या
उपशरदम् (शरद के पास) — अन्त में अ जुड़ता है।
९१३
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.108
अनश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: टच्, अव्ययीभावे, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
अन्नन्तादव्ययीभावाट्टच् स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
अन्-अन्त अव्ययीभाव से टच् होता है।
सरल व्याख्या
राजन्, आत्मन् आदि वाले अव्ययीभाव में अ जुड़ता है।
९१४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.144
नस्तद्धिते ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अत्-लोपः, टेः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
नान्तस्य भस्य टेर्लोपस्तद्धिते। उपराजम्। अध्यात्मम्॥
हिन्दी अनुवाद
तद्धित परे रहते नकारान्त भ-संज्ञक की टि का लोप होता है। उपराजम्, अध्यात्मम्।
सरल व्याख्या
अधि + आत्मन् + अ → अध्यात्मम् (आत्मा के विषय में — अध्यात्म)।
९१५
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.109
नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: टच्, अव्ययीभावे, अनः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
अन्नन्तं यत् क्लीबं तदन्तादव्ययीभावाट्टज्वा स्यात्। उपचर्मम्। उपचर्म॥
हिन्दी अनुवाद
अन्-अन्त जो नपुंसक, तदन्त अव्ययीभाव से विकल्प से टच् होता है। उपचर्मम्, उपचर्म।
सरल व्याख्या
उपचर्मम् / उपचर्म — दोनों।
९१६
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.111
झयः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: टच्, अव्ययीभावे, नपुंसकात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
झयन्तादव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् । उपसमिधम् । उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः ॥ २ ॥
हिन्दी अनुवाद
झयन्त अव्ययीभाव से विकल्प से टच् होता है। उपसमिधम्, उपसमित्। (अव्ययीभाव समाप्त।)
सरल व्याख्या
उपसमिधम् / उपसमित्। (अव्ययीभाव पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in