🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:20:56 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

१६. स्वादयः

स्वादिगण · सूत्र 644–649 (6)
६४४ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.73
स्वादिभ्यः श्नुः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सार्वधातुके, कर्तरि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
॥ 〔धातु 1: षुञ् — अभिषवे〕 ॥ शपोऽपवादः। सुनोति। सुनुतः। हुश्नुवोरिति यण्। सुन्वन्ति। सुन्वः, सुनुवः। सुनुते। सुन्वाते। सुन्वते। सुन्वहे, सुनुवहे। सुषाव, सुषुवे। सोता। सुनु। सुनवानि। सुनवै। सुनुयात्। सूयात्॥
हिन्दी अनुवाद
(स्वादिगण। धातु 1: षुञ् — निचोड़ना/सोमरस निकालना।) स्वादि से श्नु होता है — शप् का अपवाद। सुनोति, सुनुतः; 'हुश्नुवोः' से यण् — सुन्वन्ति; सुन्वः/सुनुवः; सुनुते, सुन्वाते, सुन्वते; सुन्वहे/सुनुवहे; सुषाव/सुषुवे; सोता; सुनु, सुनवानि, सुनवै; सुनुयात्, सूयात्।
सरल व्याख्या
स्वादिगण में धातु के बाद 'नु': सु → सुनोति, आप् → आप्नोति, शक् → शक्नोति।
६४५ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.72
स्तुसुधूञ्भ्यः परस्मैपदेषु ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आर्धधातुकस्य, इट्, वलादेः, सिचि, अङ्गस्य
वृत्तिः
एभ्यस्सिच इट् स्यात्परस्मैपदेषु। असावीत्, असोष्ट॥ 〔धातु 2: चिञ् — चयने〕 ॥ चिनोति, चिनुते॥
हिन्दी अनुवाद
स्तु, सु, धूञ् — इनसे सिच् को परस्मैपद में इट् होता है। असावीत्, असोष्ट। (धातु 2) चिञ् — चुनना: चिनोति, चिनुते।
सरल व्याख्या
लुङ्: असावीत् (इट् सहित)। चि (चुनना) → चिनोति।
६४६ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.58
विभाषा चेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कु, चजोः, अभ्यासात्, च, सन्लिटोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अभ्यासात्परस्य कुत्वं वा स्यात्सनि लिटि च। चिकाय, चिचाय; चिक्ये, चिच्ये। अचैषीत्, अचेष्ट॥॥ 〔धातु 3: स्तृञ् — आच्छादने〕 ॥ स्तृणोति, स्तृणुते॥
हिन्दी अनुवाद
सन् और लिट् में चि के अभ्यास से परे (च) को विकल्प से कुत्व होता है। चिकाय/चिचाय, चिक्ये/चिच्ये; अचैषीत्, अचेष्ट। (धातु 3) स्तृञ् — ढकना: स्तृणोति, स्तृणुते।
सरल व्याख्या
चि के लिट् के दो रूप: चिकाय / चिचाय।
६४७ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.61
शर्पूर्वाः खयः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभ्यासस्य, शेषः, अङ्गस्य, अभ्यासस्य
वृत्तिः
अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्तेऽन्ये हलो लुप्यन्ते। तस्तार। तस्तरतुः। तस्तरे। गुणोऽर्तीति गुणः। स्तर्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
अभ्यास के शर्-पूर्व खय् शेष रहते हैं, अन्य हल् लुप्त होते हैं। तस्तार, तस्तरतुः, तस्तरे। 'गुणोऽर्ति' से गुण — स्तर्यात्।
सरल व्याख्या
स्तृ के लिट् में अभ्यास 'स्त' से 'त' बचता है: तस्तार (स् नहीं)। स्था → तस्थौ।
६४८ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.43
ऋतश्च संयोगादेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वलादेः, इट्, आर्धधातुकस्य, वा, लिङ्सिचोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
ऋदन्तात्संयोगादेः परयोः लिङ्सिचोरिड्वा स्यात्तङि। स्तरिषीष्ट, स्तृषीष्ट। अस्तरिष्ट, अस्तृत॥ 〔धातु 4: धूञ् — कम्पने〕 ॥ धूनोति, धूनुते। दुधाव। स्वरतीति वेट्। दुधविथ, दुधोथ॥
हिन्दी अनुवाद
संयोगादि ऋदन्त से परे लिङ् और सिच् को तङ् में विकल्प से इट् होता है। स्तरिषीष्ट/स्तृषीष्ट, अस्तरिष्ट/अस्तृत। (धातु 4) धूञ् — कँपाना: धूनोति, धूनुते, दुधाव; 'स्वरति' से वेट् — दुधविथ/दुधोथ।
सरल व्याख्या
धू (कँपाना) → धूनोति।
६४९ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.11
श्र्युकः किति ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: न, इट्, एकाचः, अङ्गस्य
वृत्तिः
श्रिञ एकाच उगन्ताच्च गित्कितोरिण् न । परमपि स्वरत्यादि विकल्पं बाधित्वा पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यादनेन निषेधे प्राप्ते क्रादिनियमान्नित्यमिट् । दुधुविव । दुधुवे । अधावीत्, अधविष्ट, अधोष्ट । अधविष्यत्, अधोष्यत् । अधविष्यताम्, अधोष्यताम् । अधविष्यत, अधोष्यत ॥ इति स्वादयः ॥ ५ ॥
हिन्दी अनुवाद
श्रिञ्, एकाच् और उगन्त (धातु) से गित्-कित् (प्रत्यय) को इट् नहीं होता। बाद वाला होने पर भी स्वरति आदि के विकल्प को बाधकर, निषेध-काण्ड के आरम्भ के सामर्थ्य से इससे निषेध प्राप्त होने पर, क्रादि-नियम से नित्य इट् — दुधुविव, दुधुवे। अधावीत्, अधविष्ट, अधोष्ट; अधविष्यत्/अधोष्यत् इत्यादि। (स्वादिगण समाप्त।)
सरल व्याख्या
एकाच् उकारान्त धातुओं से कित् प्रत्ययों को इट् नहीं (भूत, श्रुत); पर लिट् में क्रादि-नियम से इट्। (स्वादि पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें