🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:21:45 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

१७. तुदादयः

तुदादिगण · सूत्र 650–664 (15)
६५० विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.77
तुदादिभ्यः शः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सार्वधातुके, कर्तरि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
॥ 〔धातु 1: तुद — व्यथने〕 ॥ शपोऽपवादः। तुदति, तुदते। तुतोद। तुतोदिथ। तुतुदे। तोत्ता। अतौत्सीत्, अतुत॥॥ 〔धातु 2: णुद — प्रेरणे〕 ॥ नुदति, नुदते। नुनोद। नोत्ता। ॥ 〔धातु 3: भ्रस्ज — पाके〕 ॥ ग्रहिज्येति सम्प्रसारणम्। सस्य श्चुत्वेन शः। शस्य जश्त्वेन जः। भृज्जति, भृज्जते॥
हिन्दी अनुवाद
(तुदादिगण। धातु 1: तुद् — पीड़ा देना।) तुदादि से 'श' होता है — शप् का अपवाद। तुदति/तुदते, तुतोद, तुतोदिथ, तुतुदे, तोत्ता, अतौत्सीत्/अतुत। (2) णुद् — प्रेरित करना: नुदति/नुदते, नुनोद, नोत्ता। (3) भ्रस्ज् — भूनना: 'ग्रहिज्या' से सम्प्रसारण, स को श्चुत्व से श, श को जश्त्व से ज — भृज्जति/भृज्जते।
सरल व्याख्या
तुदादिगण में 'अ' (श) जुड़ता है, पर यह ङित् होने से गुण नहीं: तुद् → तुदति (बोदति नहीं), लिख् → लिखति, इष् → इच्छति, विश् → विशति।
६५१ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.47
भ्रस्जो रोपधयोः रमन्यतरस्याम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, आर्धधातुके
वृत्तिः
भ्रस्जो रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके। मित्वादन्त्यादचः परः। स्थानषष्ठीनिर्देशाद्रोपधयोर्निवृत्तिः। बभर्ज। बभर्जतुः। बभर्जिथ, बभर्ष्ठ। बभ्रज्ज। बभ्रज्जतुः। बभ्रज्जिथ। स्कोरिति सलोपः। व्रश्चेति षः। बभ्रष्ठ। बभर्जे, बभ्रज्जे। भर्ष्टा, भ्रष्टा। भर्क्ष्यति, भ्रक्ष्यति। क्ङिति रमागमं बाधित्वा सम्प्रसारणं पूर्वविप्रतिषेधेन। भृज्ज्यात्। भृज्ज्यास्ताम्। भृज्ज्यासुः। भर्क्षीष्ट, भ्रक्षीष्ट। अभार्क्षीत्, अभ्राक्षीत्। अभर्ष्ट, अभ्रष्ट॥ 〔धातु 4: कृष — विलेखने〕 ॥ कृषति कृषते। चकर्ष, चकृषे॥
हिन्दी अनुवाद
आर्धधातुक में भ्रस्ज् के रेफ और उपधा के स्थान पर विकल्प से रम् आगम होता है; मित् होने से अन्तिम अच् के बाद; स्थान-षष्ठी के निर्देश से र और उपधा की निवृत्ति। बभर्ज, बभर्जतुः, बभर्जिथ/बभर्ष्ठ; बभ्रज्ज, बभ्रज्जतुः, बभ्रज्जिथ; 'स्कोः' से स-लोप, 'व्रश्च' से ष — बभ्रष्ठ; बभर्जे/बभ्रज्जे; भर्ष्टा/भ्रष्टा; भर्क्ष्यति/भ्रक्ष्यति। कित्-ङित् में रम् को बाधकर पूर्वविप्रतिषेध से सम्प्रसारण — भृज्ज्यात्, भृज्ज्यास्ताम्, भृज्ज्यासुः; भर्क्षीष्ट/भ्रक्षीष्ट; अभार्क्षीत्/अभ्राक्षीत्; अभर्ष्ट/अभ्रष्ट। (धातु 4) कृष् — जोतना: कृषति/कृषते, चकर्ष, चकृषे।
सरल व्याख्या
भ्रस्ज् के आर्धधातुक में दो प्रकार के रूप — 'भर्ज्' और 'भ्रज्ज्' से: भर्ष्टा / भ्रष्टा।
६५२ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.59
अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उपदेशे, झलि, अम्, अकिति
वृत्तिः
उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदुपधस्तस्याम्वा स्याज्झलादावकिति । क्रष्टा, कर्ष्टा । कृक्षीष्ट । «स्पृशमृशकृषतृपदृपां च्लेः सिञ्वा वाच्यः» (वार्त्तिकम्) । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृक्षन्त ॥॥ 〔धातु 5: मिल — संगमे〕 ॥ मिलति, मिलते । मिमेल । मेलिता । अमेलीत् ॥ 〔धातु 6: मुचॢ — मोचने〕 ॥
हिन्दी अनुवाद
उपदेश में अनुदात्त जो ऋत्-उपध (धातु), उसे झलादि अकित् परे रहते विकल्प से अम् होता है। क्रष्टा/कर्ष्टा, कृक्षीष्ट। (वार्तिक) स्पृश्, मृश्, कृष्, तृप्, दृप् से च्लि को विकल्प से सिच् कहना चाहिए — अकृक्षत, अकृक्षाताम्, अकृक्षन्त। (धातु 5) मिल् — मिलना: मिलति/मिलते, मिमेल, मेलिता, अमेलीत्। (6) मुचॢ — छोड़ना।
सरल व्याख्या
कृष् के लुट्: क्रष्टा / कर्ष्टा। मिल् → मिलति।
६५३ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.59
शे मुचादीनाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
मुच्-लिप्-विद्-लुप्-सिच्-कृत्-खिद्-पिशां नुम् स्यात् शे परे। मुञ्चति, मुञ्चते। मोक्ता। मुच्यात्। मुक्षीष्ट। अमुचत्, अमुक्त। अमुक्षाताम्।॥ 〔धातु 7: लुपॢ — छेदने〕 ॥ लुम्पति, लुम्पते। लोप्ता। अलुपत्। अलुप्त। ॥ 〔धातु 8: विदॢ — लाभे〕॥ विन्दति, विन्दते। विवेद, विवेदे। व्याघ्रभूतिमते सेट्। वेदिता। भाष्यमतेऽनिट्। परिवेत्ता॥॥ 〔धातु 9: षिच — क्षरणे〕 ॥ सिञ्चति, सिञ्चते॥
हिन्दी अनुवाद
'श' परे रहते मुच्, लिप्, विद्, लुप्, सिच्, कृत्, खिद्, पिश् — इनको नुम् होता है। मुञ्चति/मुञ्चते, मोक्ता, मुच्यात्, मुक्षीष्ट, अमुचत्/अमुक्त, अमुक्षाताम्। (7) लुपॢ — काटना: लुम्पति/लुम्पते, लोप्ता, अलुपत्/अलुप्त। (8) विदॢ — प्राप्त करना: विन्दति/विन्दते, विवेद/विविदे; व्याघ्रभूति के मत में सेट् — वेदिता; भाष्य के मत में अनिट् — परिवेत्ता। (9) षिच् — सींचना: सिञ्चति/सिञ्चते।
सरल व्याख्या
मुचादि आठ धातुओं में न् जुड़ता है: मुच् → मुञ्चति (छोड़ता है), सिच् → सिञ्चति (सींचता है), लुप् → लुम्पति, विद् → विन्दति (पाता है)।
६५४ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.53
लिपिसिचिह्वश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुङि, च्लेः, अङ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
एभ्यश्च्लेरङ् स्यात्। असिचत्॥
हिन्दी अनुवाद
लिप्, सिच्, ह्वे — इनसे च्लि को अङ् होता है। असिचत्।
सरल व्याख्या
सिच् का लुङ्: असिचत् (सींचा)।
६५५ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.54
आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुङि, च्लेः, अङ्, लिपि-सिचि-ह्वः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
लिपिसिचिह्वः परस्य च्लेरङ् वा। असिचत, असिक्त॥॥ 〔धातु 10: लिप — उपदेहे〕 ॥ उपदेहो वृद्धिः। लिम्पति, लिम्पते। लेप्ता। अलिपत्, अलिपत, अलिप्त ॥ इत्युभयपदिनः । ॥ 〔धातु 11: कृती — छेदने〕 ॥ कृन्तति। चकर्त। कर्तिता। कर्तिष्यति, कर्त्स्यति। अकर्तीत्॥ 〔धातु 12: खिद — परिघाते〕 ॥ खिन्दति। चिखेद। खेत्ता॥ 〔धातु 13: पिश — अवयवे〕 ॥ पिंशति। पेशिता॥ 〔धातु 14: ओव्रश्चू — छेदने〕 ॥ वृश्चति। वव्रश्च। वव्रश्चिथ, वव्रष्ठ। व्रश्चिता, व्रष्टा। व्रश्चिष्यति, व्रक्ष्यति। वृश्च्यात्। अव्रश्चीत्, अव्राक्षीत्॥॥ 〔धातु 15: व्यच — व्याजीकरणे〕 ॥ विचति। विव्याच। विविचतुः। व्यचिता। व्यचिष्यति। विच्यात्। अव्याचीत्, अव्यचीत्। व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते, अनसीति पर्युदासेन कृन्मात्रविषयत्वात्॥ 〔धातु 16: उछि — उञ्छे〕 ॥ उञ्छति। 'उञ्छः कणश आदानं कणिशाद्यर्जनं शिलम्।' इति यादवः॥ 〔धातु 17: ऋच्छ — गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु〕 ॥ ऋच्छति। ऋच्छत्यॄतामिति गुणः। द्विहल् ग्रहणस्य अनेक हलुपसक्षणत्वान्नुट्। आनर्च्छ। आनर्च्छतुः। ऋच्छिता॥॥ 〔धातु 18: उज्झ — उत्सर्गे〕 ॥ उज्झति॥ 〔धातु 19: लुभ — विमोहने〕 ॥ लुभति॥
हिन्दी अनुवाद
आत्मनेपद में लिप्, सिच्, ह्वे से परे च्लि को विकल्प से अङ् होता है। असिचत/असिक्त। (धातु 10) लिप् — लीपना (उपदेह = वृद्धि): लिम्पति/लिम्पते, लेप्ता, अलिपत्, अलिपत/अलिप्त। (उभयपदी समाप्त।) (परस्मैपदी) (11) कृती — काटना: कृन्तति, चकर्त, कर्तिता, कर्तिष्यति/कर्त्स्यति, अकर्तीत्। (12) खिद् — दुःख देना: खिन्दति, चिखेद, खेत्ता। (13) पिश् — अवयव: पिंशति, पेशिता। (14) ओव्रश्चू — काटना: वृश्चति, वव्रश्च, वव्रश्चिथ/वव्रष्ठ, व्रश्चिता/व्रष्टा, व्रश्चिष्यति/व्रक्ष्यति, वृश्च्यात्, अव्रश्चीत्/अव्राक्षीत्। (15) व्यच् — छल करना: विचति, विव्याच, विविचतुः, व्यचिता, व्यचिष्यति, विच्यात्, अव्याचीत्/अव्यचीत् — व्यच् का कुटादित्व यहाँ नहीं लगता, क्योंकि 'अनसि' पर्युदास से वह केवल कृत्-विषयक है। (16) उछि — बीनना: उञ्छति — 'उञ्छ = दाने-दाने चुनना, शिल = बालियाँ आदि चुनना' (यादव)। (17) ऋच्छ् — गति, इन्द्रिय-शक्ति का लोप, मूर्त होना: ऋच्छति; 'ऋच्छत्यॄताम्' से गुण; 'द्विहल्' ग्रहण अनेक हल् का उपलक्षण होने से नुट् — आनर्च्छ, आनर्च्छतुः, ऋच्छिता। (18) उज्झ् — त्यागना: उज्झति। (19) लुभ् — मोहित होना: लुभति।
सरल व्याख्या
कृत् → कृन्तति (काटता है), व्रश्च् → वृश्चति, उज्झ् → उज्झति (त्यागता है)।
६५६ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.48
तीषसहलुभरुषरिषः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आर्धधातुकस्य, इट्, वलादेः, वा, अङ्गस्य
वृत्तिः
इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्। लोभिता, लोब्धा। लोभिष्यति॥ 〔धातु 20-21: तृप, तृम्फ — तृप्तौ〕(धातुपाठे , ) ॥ तृपति। ततर्प। तर्पिता। अतर्पीत्। तृम्फति। «शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः» (वार्त्तिकम्) । आदिशब्दः प्रकारे, तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः। ततृम्फ। तृफ्यात्॥ 〔धातु 22-23: मृड, पृड — सुखने〕(धातुपाठे , ) ॥ मृडति। पृडति। ॥ 〔धातु 24: शुन — गतौ〕 ॥ शुनति॥ 〔धातु 25: इषु — इच्छायाम्〕 ॥ इच्छति। एषिता, एष्टा। एषिष्यति। इष्यात्। ऐषीत्॥ 〔धातु 26: कुट — कौटिल्ये〕() ॥ गाङ्कुटादीति ङित्त्वम्॥ चुकुटिथ। चुकोट, चुकुट। कुटिता॥ 〔धातु 27: पुट — संश्लेषणे〕 ॥ पुटति। पुटिता। ॥ 〔धातु 28: स्फुट — विकसने〕 ॥ स्फुटति। स्फुटिता॥ 〔धातु 29-30: स्फुर, स्फुल — संचलने〕(धातुपाठे , ) ॥ स्फुरति। स्फुलति॥
हिन्दी अनुवाद
इष् (इच्छति), सह्, लुभ्, रुष्, रिष् — इनसे परे तकारादि आर्धधातुक को विकल्प से इट् होता है। लोभिता/लोब्धा, लोभिष्यति। (धातु 20-21) तृप्, तृम्फ् — तृप्ति: तृपति, ततर्प, तर्पिता, अतर्पीत्; तृम्फति — (वार्तिक) 'श' परे तृम्फ आदि को नुम् कहना चाहिए; 'आदि' प्रकार अर्थ में — जो नकार से युक्त हैं वे तृम्फादि; ततृम्फ, तृफ्यात्। (22-23) मृड्, पृड् — सुख: मृडति, पृडति। (24) शुन् — गति: शुनति। (25) इषु — इच्छा: इच्छति, एषिता/एष्टा, एषिष्यति, इष्यात्, ऐषीत्। (26) कुट् — कुटिलता: 'गाङ्कुटादि' से ङित्त्व — चुकुटिथ, चुकोट/चुकुट, कुटिता। (27) पुट् — जोड़ना: पुटति। (28) स्फुट् — खिलना: स्फुटति। (29-30) स्फुर्, स्फुल् — हिलना: स्फुरति, स्फुलति।
सरल व्याख्या
लुभ् के लुट्: लोभिता / लोब्धा। इष् (चाहना) → इच्छति, एष्टा।
६५७ विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.76
स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निविभ्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सः, उपसर्गात्, वा, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्, अपदान्तस्य मूर्धन्यः, इण्कोः
वृत्तिः
षत्वं वा स्यात्। निःष्फुरति, निःस्फुरति। ॥ 〔धातु 31: णू — स्तवने〕 ॥ परिणूतगुणोदयः। नुवति। नुनाव। नुविता॥॥ 〔धातु 32: टुमस्जो — शुद्धौ〕 ॥ मज्जति। ममज्ज। ममज्जिथ। मस्जिनशोरिति नुम्। «मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्वाच्यः» (वार्त्तिकम्)। संयोगादिलोपः। ममङ्क्थ। मङ्क्ता। मङ्क्ष्यति। अमाङ्क्षीत्। अमाङ्क्ताम्। अमाङ्क्षुः॥ 〔धातु 33: रुजो — भङ्गे〕 ॥ रुजति। रोक्ता। रोक्ष्यति। अरौक्षीत्॥ 〔धातु 34: भुजो — कौटिल्ये〕 ॥ रुजिवत्॥ 〔धातु 35: विश — प्रवेशने〕 ॥ विशति॥ 〔धातु 36: मृश — आमर्शने〕 ॥ आमर्शनं स्पर्शः॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्॥ अम्राक्षीत्, अमार्क्षीत्, अमृक्षत्॥ 〔धातु 37: षदॢ — विशरणगत्यवसादनेषु〕 ॥ सीदतीत्यादि॥ 〔धातु 38: शदॢ — शातने〕 ॥
हिन्दी अनुवाद
निर्, नि, वि से परे स्फुर् और स्फुल् (के स) को विकल्प से षत्व होता है। निःष्फुरति, निःस्फुरति। (धातु 31) णू — स्तुति: (परिणूतगुणोदयः) नुवति, नुनाव, नुविता। (32) टुमस्जो — शुद्धि (स्नान): मज्जति, ममज्ज, ममज्जिथ; 'मस्जिनशोः' से नुम् — (वार्तिक) मस्ज् के अन्तिम से पहले नुम् कहना चाहिए; संयोगादि-लोप — ममङ्क्थ, मङ्क्ता, मङ्क्ष्यति, अमाङ्क्षीत्, अमाङ्क्ताम्, अमाङ्क्षुः। (33) रुजो — तोड़ना: रुजति, रोक्ता, रोक्ष्यति, अरौक्षीत्। (34) भुजो — टेढ़ा होना: रुज् के समान। (35) विश् — प्रवेश: विशति। (36) मृश् — स्पर्श: 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्य' से — अम्राक्षीत्, अमार्क्षीत्, अमृक्षत्। (37) षदॢ — बिखरना, जाना, खिन्न होना: सीदति इत्यादि। (38) शदॢ — क्षीण होना।
सरल व्याख्या
मस्ज् (डूबना/नहाना) → मज्जति, मङ्क्ता। विश् → विशति (प्रवेश करता है)।
६५८ विधिसूत्रम् अष्टा० 1.3.60
शदेः शितः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्मनेपदम्
वृत्तिः
शिद्भाविनोऽस्मात्तङानौ स्तः। शीयते। शीयताम्। अशीयत। शीयेत। शशाद। शत्ता। शत्स्यति। अशदत्। अशत्स्यत्॥ 〔धातु 39: कॄ — विक्षेपे〕॥
हिन्दी अनुवाद
शित् परे जिससे (प्रत्यय) होने वाले हों, ऐसे शद् से तङ् और आन होते हैं। शीयते, शीयताम्, अशीयत, शीयेत; शशाद, शत्ता, शत्स्यति, अशदत्, अशत्स्यत्। (धातु 39) कॄ — बिखेरना।
सरल व्याख्या
शद् के लट् आदि आत्मनेपद में: शीयते (नष्ट होता है), पर लिट्-लुट् परस्मैपद में: शशाद।
६५९ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.100
ॠत इद्धातोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
वृत्तिः
ॠदन्तस्य धातोरङ्गस्य इत्स्यात्। किरति। चकार। चकरतुः। चकरुः। करीता, करिता। कीर्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
ॠदन्त धातु के अङ्ग (के ॠ) को इ होता है। किरति, चकार, चकरतुः, चकरुः, करीता/करिता, कीर्यात्।
सरल व्याख्या
कॄ → किर् → किरति (बिखेरता है), गॄ → गिरति।
६६० विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.140
किरतौ लवने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उपात्, संहितायाम्, सुट्कात्पूर्वः
वृत्तिः
उपात्किरतेः सुट् छेदने । उपस्किरति । «अडभ्यासव्यवायेऽपि सुट् कात् पूर्व इति वक्तव्यम्» (वार्त्तिकम्) । उपास्किरत् । उपचस्कार ॥
हिन्दी अनुवाद
काटने (लवन) अर्थ में उप से परे कॄ को सुट् होता है। उपस्किरति। (वार्तिक) अट् और अभ्यास से व्यवधान होने पर भी सुट् क से पहले होता है — उपास्किरत्, उपचस्कार।
सरल व्याख्या
उप + किरति → उपस्किरति (काटता है)।
६६१ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.141
हिंसायां प्रतेश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उपात्, किरतौ, संहितायाम्, सुट्कात्पूर्वः
वृत्तिः
उपात्प्रतेश्च किरतेः सुट् स्यात् हिंसायाम्। उपस्किरति। प्रतिस्किरति॥ 〔धातु 40: गॄ — निगरणे〕॥
हिन्दी अनुवाद
हिंसा अर्थ में उप और प्रति से परे कॄ को सुट् होता है। उपस्किरति, प्रतिस्किरति। (धातु 40) गॄ — निगलना।
सरल व्याख्या
प्रतिस्किरति (हिंसा करता है)।
६६२ विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.21
अचि विभाषा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: रः, लः, ग्रः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
गिरते रेफस्य लो वाजादौ प्रत्यये। गिरति, गिलति। जगार, जगाल। जगरिथ, जगलिथ। गरीता, गरिता, गलीता, गलिता॥ 〔धातु 41: प्रच्छ — ज्ञीप्सायाम्〕 ॥ ग्रहिज्येति सम्प्रसारणम्। पृच्छति। पप्रच्छ। पप्रच्छतुः। प्रष्टा। प्रक्ष्यति। अप्राक्षीत्॥ 〔धातु 42: मृङ् — प्राणत्यागे〕 ॥
हिन्दी अनुवाद
अजादि प्रत्यय परे रहते गॄ के रेफ को विकल्प से ल होता है। गिरति/गिलति, जगार/जगाल, जगरिथ/जगलिथ, गरीता/गरिता/गलीता/गलिता। (धातु 41) प्रच्छ् — जानने की इच्छा (पूछना): 'ग्रहिज्या' से सम्प्रसारण — पृच्छति, पप्रच्छ, पप्रच्छतुः, प्रष्टा, प्रक्ष्यति, अप्राक्षीत्। (42) मृङ् — प्राण-त्याग।
सरल व्याख्या
गिरति / गिलति (निगलता है)। प्रच्छ् → पृच्छति (पूछता है), प्रष्टा।
६६३ विधिसूत्रम् अष्टा० 1.3.61
म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्मनेपदम्, शितः
वृत्तिः
लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् नान्यत्र। रिङ्। इयङ्। म्रियते। ममार। मर्ता। मरिष्यति। मृषीष्ट। अमृत॥ 〔धातु 43: पृङ् — व्यायामे〕 ॥ प्रायेणायं व्याङ्पूर्वः। व्याप्रियते। व्यापप्रे। व्यापप्राते। व्यापरिष्यते। व्यापृत। व्यापृषाताम्॥ 〔धातु 44: जुषी — प्रीतिसेवनयोः〕 ॥ जुषते। जुजुषे॥ 〔धातु 45: ओविजी — भयचलनयोः〕 ॥ प्रायेणायमुत्पूर्वः। उद्विजते॥
हिन्दी अनुवाद
लुङ्, लिङ् और शित् की प्रकृति-भूत मृङ् से तङ् होता है, अन्यत्र नहीं। रिङ्, इयङ् — म्रियते; ममार, मर्ता, मरिष्यति, मृषीष्ट, अमृत। (धातु 43) पृङ् — व्यायाम (उद्यम): यह प्रायः 'व्या' पूर्वक है — व्याप्रियते, व्यापप्रे, व्यापप्राते, व्यापरिष्यते, व्यापृत, व्यापृषाताम्। (44) जुषी — प्रीति और सेवन: जुषते, जुजुषे। (45) ओविजी — भय और चलन: यह प्रायः 'उत्' पूर्वक — उद्विजते।
सरल व्याख्या
मृ (मरना): म्रियते (आत्मनेपद), पर लिट्/लुट्/लृट् परस्मैपद में: ममार, मर्ता, मरिष्यति। उद्विजते (घबराता है)।
६६४ अतिदेशसूत्रम् · ङित्त्वातिदेशः अष्टा० 1.2.2
विज इट् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङित्
वृत्तिः
विजेः पर इडादिप्रत्यये ङिद्वत् । उद्विजिता ॥ इति तुदादयः ॥ ६ ॥
हिन्दी अनुवाद
विज् से परे इडादि प्रत्यय ङित् के समान होता है। उद्विजिता। (तुदादिगण समाप्त।)
सरल व्याख्या
उद्विजिता (गुण नहीं)। (तुदादि पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें