🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:23:27 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

२१. चुरादयः

चुरादिगण · सूत्र 691–693 (3)
६९१ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.25
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
॥ 〔धातु 1: चुर — स्तेये〕 ॥ एभ्यो णिच् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः «प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे...» (वार्त्तिकम्) इत्येव सिद्धे तेषामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे । पुगन्तेति गुणः । «सनाद्यन्ता धातवः» (3.1.32) इति धातुत्वम् । तिप्शबादि । गुणायादेशौ । चोरयति ॥
हिन्दी अनुवाद
(चुरादिगण। धातु 1: चुर् — चोरी।) सत्याप, पाश, रूप, वीणा, तूल, श्लोक, सेना, लोम, त्वच, वर्म, वर्ण, चूर्ण और चुरादि से णिच् होता है। चूर्ण तक के (शब्दों) से 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे' वार्तिक से ही सिद्ध होने पर उनका यहाँ ग्रहण विस्तार के लिये है; चुरादि से तो स्वार्थ में। 'पुगन्त' से गुण; 'सनाद्यन्ता धातवः' से धातुत्व; तिप्, शप् आदि; गुण-अयादेश — चोरयति।
सरल व्याख्या
चुरादिगण की धातुओं में स्वार्थ में 'णिच्' (इ → अय) लगता है: चुर् → चोरयति (चुराता है), कथ् → कथयति, गण् → गणयति, पाल् → पालयति।
६९२ विधिसूत्रम् अष्टा० 1.3.74
णिचश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्मनेपदम्, कर्त्रभिप्राये, क्रियाफले
वृत्तिः
णिजन्तादात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले। चोरयते। चोरयामास। चोरयिता। चोर्यात्, चोरयिषीष्ट। णिश्रीति चङ्। णौ चङीति ह्रस्वः। चङीति द्वित्वम्। हलादिः शेषः। दीर्घो लघोरित्यभ्यासस्य दीर्घः। अचूचुरत्, अचूचुरत॥ 〔धातु 2: कथ — वाक्यप्रबन्धे〕 ॥ अल्लोपः॥ «अचः परस्मिन् पूर्वविधौ» [564] - अल्विध्यर्थमिदम् । परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत् स्यात्स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य विधौ कर्तव्ये । इति स्थानिवत्त्वान्नोपधावृद्धिः । कथयति । अग्लोपित्वाद्दीर्घसन्वद्भावौ न । अचकथत् ॥ 〔धातु 3: गण — संख्याने〕 ॥ गणयति ॥
हिन्दी अनुवाद
क्रिया का फल कर्ता को मिले तो णिजन्त से आत्मनेपद होता है। चोरयते, चोरयामास, चोरयिता, चोर्यात्/चोरयिषीष्ट। 'णिश्रि' से चङ्, 'णौ चङि' से ह्रस्व, 'चङि' से द्वित्व, 'हलादिः शेषः', 'दीर्घो लघोः' से अभ्यास को दीर्घ — अचूचुरत्, अचूचुरत। (धातु 2) कथ् — कहना/वाक्य-रचना: अ-लोप; 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' — यह अल्-विधि के लिये है: पर-निमित्तक अच्-आदेश स्थानिवत् होता है, स्थानीभूत अच् से पूर्व दिखने वाले के विधान में — अतः स्थानिवत् होने से उपधा-वृद्धि नहीं — कथयति; अक् का लोप होने से दीर्घ और सन्वद्भाव नहीं — अचकथत्। (धातु 3) गण् — गिनना: गणयति।
सरल व्याख्या
णिजन्त उभयपदी: चोरयति / चोरयते। लुङ्: अचूचुरत् (चुराया)। कथ् में 'काथयति' नहीं, 'कथयति' — हटा हुआ अ स्थानिवत् माना जाता है।
६९३ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.97
ई च गणः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभ्यासस्य, चङ्परे, अनग्लोपे, अत्, अङ्गस्य, अभ्यासस्य
वृत्तिः
गणयतेरभ्यासस्य ई स्याच्छङ्परे णौ चादत् । अजीगणत्, अजगणत् ॥ इति चुरादयः ॥ १० ॥
हिन्दी अनुवाद
चङ्-पर णि परे रहते गण् के अभ्यास को ई होता है, 'च' से अ भी। अजीगणत्, अजगणत्। (चुरादिगण समाप्त।)
सरल व्याख्या
गण् का लुङ्: अजीगणत् / अजगणत् (गिना)। (दसों गण पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें