🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:19:38 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

३७. विभक्त्यर्थाः (कारकम्)

कारक (विभक्तियों के अर्थ) · सूत्र 884–898 (15)
८८४ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.46
प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये परिमाणमात्रे संख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे - उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । लिङ्गमात्रे - तटः, तटी, तटम् । परिमाणमात्रे - द्रोणो व्रीहिः । वचनं संख्या । एकः द्वौ, बहवः ॥
हिन्दी अनुवाद
नियत रूप से उपस्थित होने वाला (अर्थ) प्रातिपदिकार्थ है। 'मात्र' शब्द का प्रत्येक के साथ योग — प्रातिपदिकार्थ-मात्र में, लिङ्ग-मात्र अधिक होने पर, परिमाण-मात्र में और संख्या-मात्र में प्रथमा होती है। प्रातिपदिकार्थ-मात्र में — उच्चैः, नीचैः, कृष्णः, श्रीः, ज्ञानम्। लिङ्ग-मात्र में — तटः, तटी, तटम्। परिमाण-मात्र में — द्रोणो व्रीहिः। वचन = संख्या — एकः, द्वौ, बहवः।
सरल व्याख्या
कारक प्रकरण आरम्भ: केवल शब्द का अर्थ, लिङ्ग, माप या संख्या बतानी हो तो प्रथमा विभक्ति। वाक्य में कर्ता (कर्तृवाच्य में) भी प्रथमा में।
८८५ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.47
सम्बोधने च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रथमा, अनभिहिते
वृत्तिः
प्रथमा स्यात्। हे राम। इति प्रथमा॥
हिन्दी अनुवाद
सम्बोधन में भी प्रथमा होती है। हे राम। (प्रथमा समाप्त।)
सरल व्याख्या
पुकारने में प्रथमा (सम्बोधन): हे राम।
८८६ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.49
कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
कर्ता को क्रिया द्वारा प्राप्त करने के लिये सबसे अधिक इष्ट कारक 'कर्म' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
कर्ता जिसे क्रिया द्वारा सबसे अधिक चाहता है वह कर्म है — 'हरिं भजति' में हरि।
८८७ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.2
कर्मणि द्वितीया ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात्। हरिं भजति। अभिहिते तु कर्मादौ प्रथमा - हरिः सेव्यते। लक्ष्म्या सेवितः॥
हिन्दी अनुवाद
अनुक्त (अकथित) कर्म में द्वितीया होती है। हरिं भजति। अभिहित (कथित) कर्म आदि में तो प्रथमा — हरिः सेव्यते, लक्ष्म्या सेवितः।
सरल व्याख्या
कर्तृवाच्य में कर्म द्वितीया में (रामः ग्रन्थं पठति); कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा में (रामेण ग्रन्थः पठ्यते)।
८८८ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.51
अकथितं च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कर्म, आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् । दुह्-याच्-पच्-दण्ड्-रुधि-प्रच्छि-चि-ब्रू-शासु-जि-मथ-मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम् ॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां क्षीरनिधिं मथ्नाति । देवदत्तं शतं मुष्णाति । ग्राममजां नयति हरति कर्षति वहति वा । अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा । बलिं भिक्षते वसुधाम् । माणवकं धर्मं भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादि॥ इति द्वितीया ॥ «स्वतन्त्रः कर्ता» [694] - क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥
हिन्दी अनुवाद
अपादान आदि विशेष (कारकों) से अविवक्षित कारक कर्म-संज्ञक होता है। (कारिका) दुह्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष् — इनके कर्म से युक्त (दूसरा) अकथित (कारक) कर्म होता है; और नी, हृ, कृष्, वह् का भी। गां दोग्धि पयः (गाय से दूध दुहता है); बलिं याचते वसुधाम्; तण्डुलान् ओदनं पचति; गर्गान् शतं दण्डयति; व्रजम् अवरुणद्धि गाम्; माणवकं पन्थानं पृच्छति; वृक्षम् अवचिनोति फलानि; माणवकं धर्मं ब्रूते/शास्ति; शतं जयति देवदत्तम्; सुधां क्षीरनिधिं मथ्नाति; देवदत्तं शतं मुष्णाति; ग्रामम् अजां नयति/हरति/कर्षति/वहति। यह संज्ञा अर्थ-आश्रित है — बलिं भिक्षते वसुधाम्; माणवकं धर्मं भाषते/अभिधत्ते/वक्ति इत्यादि। (द्वितीया समाप्त।) 'स्वतन्त्रः कर्ता' — क्रिया में स्वतन्त्र रूप से विवक्षित अर्थ कर्ता होता है।
सरल व्याख्या
द्विकर्मक धातुएँ: इनमें दो कर्म होते हैं, दोनों द्वितीया में — गां दोग्धि पयः (गाय से दूध दुहता है), बलिं याचते वसुधाम् (बलि से पृथ्वी माँगता है), ग्रामम् अजां नयति (बकरी को गाँव ले जाता है)।
८८९ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.42
साधकतमं करणम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
क्रिया की सिद्धि में सबसे अधिक उपकारक (कारक) 'करण' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
क्रिया का मुख्य साधन करण है — 'बाणेन हतः' में बाण।
८९० विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.18
कर्तृकरणयोस्तृतीया ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ इति तृतीया ॥
हिन्दी अनुवाद
अनभिहित (अकथित) कर्ता और करण में तृतीया होती है। रामेण बाणेन हतो वाली। (तृतीया समाप्त।)
सरल व्याख्या
कर्मवाच्य का कर्ता (रामेण) और साधन (बाणेन) — दोनों तृतीया में: राम ने बाण से वाली को मारा।
८९१ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.32
कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञः स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
दान के कर्म द्वारा (कर्ता) जिसे अभिप्रेत करता है (जिसे देना चाहता है), वह 'सम्प्रदान' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
जिसे कुछ दिया जाए वह सम्प्रदान है।
८९२ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.13
चतुर्थी सम्प्रदाने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
विप्राय गां ददाति॥
हिन्दी अनुवाद
सम्प्रदान में चतुर्थी होती है। विप्राय गां ददाति।
सरल व्याख्या
विप्राय गां ददाति (ब्राह्मण को गाय देता है) — चतुर्थी 'के लिये'।
८९३ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.16
नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालम्वषड्योगाच्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: चतुर्थी, अनभिहिते
वृत्तिः
एभिर्योगे चतुर्थी। हरये नमः। प्रजाभ्यः स्वस्ति। अग्नये स्वाहा। पितृभ्यः स्वधा। अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्। तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि॥ इति चतुर्थी॥
हिन्दी अनुवाद
नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, अलम्, वषट् — इनके योग में चतुर्थी होती है। हरये नमः, प्रजाभ्यः स्वस्ति, अग्नये स्वाहा, पितृभ्यः स्वधा। 'अलम्' से पर्याप्ति (समर्थ) अर्थ का ग्रहण — दैत्येभ्यो हरिः अलं/प्रभुः/समर्थः/शक्तः इत्यादि। (चतुर्थी समाप्त।)
सरल व्याख्या
उपपद विभक्ति: नमः, स्वाहा, स्वस्ति के साथ चतुर्थी — श्रीगणेशाय नमः, इन्द्राय स्वाहा। 'अलम्' = समर्थ अर्थ में भी चतुर्थी।
८९४ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.24
ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवमवधिभूतं कारकं तदपादानं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
अपाय = विश्लेष (अलग होना); उसके साध्य होने पर जो ध्रुव (स्थिर), अवधि-रूप कारक, वह 'अपादान' होता है।
सरल व्याख्या
जिससे कोई वस्तु अलग हो (स्थिर बिन्दु), वह अपादान है — 'वृक्षात् पत्रं पतति' में वृक्ष।
८९५ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.28
अपादाने पञ्चमी ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
ग्रामादायाति। धावतोऽश्वात्पततीत्यादि॥ इति पञ्चमी॥
हिन्दी अनुवाद
अपादान में पञ्चमी होती है। ग्रामात् आयाति; धावतः अश्वात् पतति इत्यादि। (पञ्चमी समाप्त।)
सरल व्याख्या
ग्रामात् आयाति (गाँव से आता है) — पञ्चमी 'से (अलगाव)'। दौड़ते घोड़े से गिरता है — घोड़ा हिल रहा है, फिर भी गिरने की अपेक्षा 'ध्रुव'।
८९६ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.50
षष्ठी शेषे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनभिहिते
वृत्तिः
कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिः संबन्धः शेषस्तत्र षष्ठी। राज्ञः पुरुषः। कर्मादीनापि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव। सतां गतम्। सर्पिषो जानीते। मातुः स्मरति। एधोदकस्योपस्कुरुते। भजे शम्भोश्चरणयोः॥ इति षष्ठी ॥
हिन्दी अनुवाद
कारक और प्रातिपदिकार्थ से भिन्न स्व-स्वामि-भाव आदि सम्बन्ध 'शेष' है, उसमें षष्ठी होती है। राज्ञः पुरुषः। कर्म आदि में भी केवल सम्बन्ध की विवक्षा होने पर षष्ठी ही — सतां गतम्, सर्पिषो जानीते, मातुः स्मरति, एधोदकस्योपस्कुरुते, भजे शम्भोश्चरणयोः। (षष्ठी समाप्त।)
सरल व्याख्या
सम्बन्ध (का, के, की) में षष्ठी: राज्ञः पुरुषः (राजा का आदमी)। षष्ठी कारक नहीं, केवल सम्बन्ध है।
८९७ संज्ञासूत्रम् · कारकसंज्ञा अष्टा० 1.4.45
आधारोऽधिकरणम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, कारके
वृत्तिः
कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
कर्ता और कर्म के द्वारा उनमें स्थित क्रिया का आधार-रूप कारक 'अधिकरण' होता है।
सरल व्याख्या
क्रिया का आधार (स्थान/विषय) अधिकरण है।
८९८ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.3.36
सप्तम्यधिकरणे च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दूरान्तिकार्थेभ्यः, अनभिहिते
वृत्तिः
अधिकरणे सप्तमी स्यात्, चकाराद्दुरान्तिकार्थेभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा । कटे आस्ते । स्थाल्यां पचति । मोक्षे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा ॥ इति सप्तमी ॥ इति विभक्त्यर्थाः ॥
हिन्दी अनुवाद
अधिकरण में सप्तमी होती है, 'च' से दूर और अन्तिक (निकट) अर्थ वाले (शब्दों) से भी। आधार तीन प्रकार का है — औपश्लेषिक (संपर्क से), वैषयिक (विषय-रूप), अभिव्यापक (व्याप्त)। कटे आस्ते (चटाई पर बैठा है), स्थाल्यां पचति (थाली/हाँडी में पकाता है), मोक्षे इच्छा अस्ति (मोक्ष में इच्छा है), सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति (सबमें आत्मा है); वनस्य दूरे अन्तिके वा। (सप्तमी समाप्त। विभक्त्यर्थ पूर्ण।)
सरल व्याख्या
में/पर — सप्तमी: गृहे वसति, आसने उपविशति। (कारक प्रकरण पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें