📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
८. हलन्तपुंलिङ्गाः
हलन्त पुंलिंग · सूत्र 250–357 (108)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
२५०
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.31
हो ढः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: झलि, अन्ते, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च। लिट्, लिड्। लिहौ। लिहः। लिड्भ्याम्। लिट्त्सु, लिट्सु॥
हिन्दी अनुवाद
झल् परे रहते और पदान्त में ह को ढ होता है। लिट्, लिड्; लिहौ, लिहः, लिड्भ्याम्, लिट्त्सु, लिट्सु।
सरल व्याख्या
हकारान्त 'लिह्' (चाटने वाला) में अन्त का ह् → ढ् → (जश्/चर्) ड्/ट्: लिट्।
२५१
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.32
दादेर्धातोर्घः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: झलि, अन्ते, हः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
झलि पदान्ते चोपदेशे दादेर्धातोर्हस्य घः॥
हिन्दी अनुवाद
झल् परे रहते और पदान्त में, उपदेश में दकारादि धातु के ह को घ होता है।
सरल व्याख्या
दुह्, दह् जैसे द से शुरू होने वाली धातुओं में ह् → घ् (ढ् नहीं)।
२५२
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.37
एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अन्ते, धातोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
धात्ववयवस्यैकाचो झषन्तस्य बशो भष् से ध्वे पदान्ते च। धुक्, धुग्। दुहौ। दुहः। धुग्भ्याम्। धुक्षु॥
हिन्दी अनुवाद
धातु के अवयव, एकाच्, झषन्त (शब्द) के बश् (ब, ग, ड, द) को स, ध्व परे रहते और पदान्त में भष् (भ, घ, ढ, ध) होता है। धुक्, धुग्; दुहौ, दुहः, धुग्भ्याम्, धुक्षु।
सरल व्याख्या
दुह् → दुघ् → आदि के द् को महाप्राण ध्: धुघ् → धुक्/धुग् (पदान्त)।
२५३
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.33
वा द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: झलि, अन्ते, हः, घः, धातोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
एषां हस्य वा घो झलि पदान्ते च। ध्रुक्, ध्रुग्, ध्रुट्, ध्रुड्। द्रुहौ। द्रुहः। ध्रुग्भ्याम्, ध्रुड्भ्याम्। ध्रुक्षु, ध्रुट्त्सु, ध्रुट्सु॥ एवं मुक्, मुग् इत्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
द्रुह्, मुह्, ष्णुह्, ष्णिह् — इनके ह को झल् परे और पदान्त में विकल्प से घ होता है। ध्रुक्, ध्रुग्, ध्रुट्, ध्रुड्; द्रुहौ, द्रुहः; ध्रुग्भ्याम्, ध्रुड्भ्याम्; ध्रुक्षु, ध्रुट्त्सु, ध्रुट्सु। इसी प्रकार मुक्, मुग् इत्यादि।
सरल व्याख्या
इन चार धातुओं में ह् का घ् या ढ् — दोनों, अतः चार-चार रूप: ध्रुक्, ध्रुग्, ध्रुट्, ध्रुड्।
२५४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.64
धात्वादेः षः सः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उपदेशे
वृत्तिः
स्नुक्, स्नुग्, स्नुट्, स्नुड्। एवं स्निक्, स्निग्, स्निट्, स्निड्॥ विश्ववाट्, विश्ववाड्। विश्ववाहौ। विश्ववाहः। विश्ववाहम्। विश्ववाहौ॥
हिन्दी अनुवाद
धातु के आदि ष को स होता है। स्नुक्, स्नुग्, स्नुट्, स्नुड्; इसी प्रकार स्निक्, स्निग्, स्निट्, स्निड्। विश्ववाट्, विश्ववाड्; विश्ववाहौ, विश्ववाहः, विश्ववाहम्, विश्ववाहौ।
सरल व्याख्या
धातुपाठ में ष् से आरम्भ होने वाली धातुएँ (ष्णुह्, षह्) प्रयोग में स् से: स्नुह्, सह्।
२५५
संज्ञासूत्रम् · सम्प्रसारणसंज्ञा अष्टा० 1.1.45
इग्यणः सम्प्रसारणम् ॥
वृत्तिः
यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
यण् के स्थान पर प्रयुक्त होने वाला इक् 'सम्प्रसारण' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
य् → इ, व् → उ, र् → ऋ, ल् → ऌ — इस उलटे परिवर्तन को 'सम्प्रसारण' कहते हैं। जैसे वच् → उक्त, यज् → इष्ट।
२५६
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.132
वाह ऊठ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सम्प्रसारणम्, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
भस्य वाहः संप्रसारणमूठ्॥
हिन्दी अनुवाद
भ-संज्ञक 'वाह्' को सम्प्रसारण 'ऊठ्' होता है।
सरल व्याख्या
विश्ववाह् + शस् आदि में वा → ऊ।
२५७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.108
सम्प्रसारणाच्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अचि, पूर्वः, संहितायाम्, एकः पूर्वपरयोः
वृत्तिः
संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः। एत्येधत्यूठ्स्विति वृद्धिः। विश्वौहः, इत्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
सम्प्रसारण से अच् परे रहते पूर्वरूप एकादेश होता है। 'एत्येधत्यूठ्सु' से वृद्धि — विश्वौहः इत्यादि।
सरल व्याख्या
विश्व + ऊह् + अस् → विश्वौहः (द्वितीया बहुवचन)।
२५८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.98
चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य
वृत्तिः
अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने परे॥
हिन्दी अनुवाद
चतुर् और अनडुह् को सर्वनामस्थान परे रहते आम् (आ) आगम होता है।
सरल व्याख्या
चतुर् → चत्वारः, अनडुह् → अनड्वाहौ — बीच में 'आ' जुड़ता है।
२५९
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.82
सावनडुहः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, नुम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
अस्य नुम् स्यात् सौ परे । अनड्वान् ॥
हिन्दी अनुवाद
सु परे रहते अनडुह् को नुम् होता है। अनड्वान्।
सरल व्याख्या
अनडुह् (बैल) की प्रथमा एकवचन: अनड्वान्।
२६०
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.99
अम् सम्बुद्धौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: चतुर्-अनडुहोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
हे अनड्वन्। हे अनड्वाहौ। हे अनड्वाहः। अनडुहः। अनडुहा॥
हिन्दी अनुवाद
सम्बुद्धि में (अनडुह् और चतुर् को) अम् आगम होता है। हे अनड्वन्, हे अनड्वाहौ, हे अनड्वाहः। अनडुहः, अनडुहा।
सरल व्याख्या
सम्बोधन में आ के स्थान पर अ: हे अनड्वन्।
२६१
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.72
वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
सान्तवस्वन्तस्य स्रंसादेश्च दः स्यात्पदान्ते। अनडुद्भ्यामित्यादि॥ सान्तेति किम्? विद्वान्। पदान्ते किम्? स्रस्तम् । ध्वस्तम्॥
हिन्दी अनुवाद
सकारान्त, वसु-प्रत्ययान्त, स्रंस्, ध्वंस् और अनडुह् को पदान्त में द होता है। अनडुद्भ्याम् इत्यादि। सकारान्त क्यों? विद्वान्। पदान्त क्यों? स्रस्तम्, ध्वस्तम्।
सरल व्याख्या
अनडुह् + भ्याम् → अनडुद्भ्याम् (ह् → द्)। विद्वस् आदि वसु-प्रत्ययान्त में भी पदान्त स् → द्: विद्वद्भ्याम्।
२६२
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.56
सहेः साडः सः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्, अपदान्तस्य मूर्धन्यः
वृत्तिः
साड्रूपस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः। तुराषाट्, तुराषाड्। तुरासाहौ। तुरासाहः। तुराषाड्भ्यामित्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
'साड्' रूप वाले सह् धातु के स को मूर्धन्य (ष) आदेश होता है। तुराषाट्, तुराषाड्; तुरासाहौ, तुरासाहः, तुराषाड्भ्याम् इत्यादि।
सरल व्याख्या
तुरासाह् (इन्द्र) में जहाँ 'साड्' रूप बने वहाँ स् → ष्: तुराषाट्।
२६३
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.84
दिव औत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
दिविति प्रातिपदिकस्यौत्स्यात्सौ। सुद्यौः। सुदिवौ॥
हिन्दी अनुवाद
'दिव्' प्रातिपदिक को सु परे रहते औत् होता है। सुद्यौः, सुदिवौ।
सरल व्याख्या
दिव् (आकाश) + सु → द्यौः; सुदिव् → सुद्यौः।
२६४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.131
दिव उत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: संहितायाम्
वृत्तिः
दिवोऽन्तादेश उकारः स्यात् पदान्ते । सुद्युभ्यामित्यादि ॥ चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्भ्यः ॥
हिन्दी अनुवाद
पदान्त में दिव् को अन्तादेश उकार होता है। सुद्युभ्याम् इत्यादि। (चतुर्) चत्वारः, चतुरः, चतुर्भिः, चतुर्भ्यः।
सरल व्याख्या
दिव् + भ्याम् → द्युभ्याम् (व् → उ)। चतुर् के रूप: चत्वारः, चतुरः, चतुर्भिः।
२६५
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.55
षट्चतुर्भ्यश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आमि, नुट्, अङ्गस्य
हिन्दी अनुवाद
षट्-संज्ञक और चतुर् से परे आम् को नुट् आगम होता है।
सरल व्याख्या
षष्ठी बहुवचन: पञ्च → पञ्चानाम्, चतुर् → चतुर्णाम्।
२६६
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.4.1
रषाभ्यां नो णः समानपदे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
स्पष्टम् ।
«अचो रहाभ्यां द्वे» [60] । अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुर्ण्णाम्, चतुर्णाम् ॥
हिन्दी अनुवाद
(अर्थ) स्पष्ट है — एक पद में र और ष से परे न को ण होता है। 'अचो रहाभ्यां द्वे' से — अच् से परे र और ह के बाद यर् को विकल्प से द्वित्व। चतुर्ण्णाम्, चतुर्णाम्।
सरल व्याख्या
णत्व का मूल सूत्र: र्/ष् के ठीक बाद न् → ण्। चतुर् + नाम् → चतुर्णाम् (द्वित्व से चतुर्ण्णाम् भी)।
२६७
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.16
रोः सुपि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विसर्जनीयः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
रोरेव विसर्गः सुपि। षत्वम्। षस्य द्वित्वे प्राप्ते॥
हिन्दी अनुवाद
सुप् परे रहते रु के (र के) ही स्थान पर विसर्ग होता है। (चतुर् के र का नहीं, अतः) षत्व; ष को द्वित्व प्राप्त होने पर (आगे)।
सरल व्याख्या
चतुर् + सु में र् मूल है (रु नहीं), इसलिए विसर्ग नहीं बनता — र् बना रहता है और स् → ष्: चतुर्षु।
२६८
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.4.49
शरोऽचि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: द्वे, न, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
अचि परे शरो न द्वे स्तः। चतुर्षु॥
हिन्दी अनुवाद
अच् परे रहते शर् को द्वित्व नहीं होता। चतुर्षु।
सरल व्याख्या
चतुर्षु में ष् के बाद स्वर है, इसलिए ष् दोहराया नहीं जाता।
२६९
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.64
मो नो धातोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
धातोर्मस्य नः पदान्ते। प्रशान्॥
हिन्दी अनुवाद
पदान्त में धातु के म को न होता है। प्रशान्।
सरल व्याख्या
प्रशाम् (शम् धातु से) → प्रशान्।
२७०
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.103
किमः कः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
किमः कः स्याद्विभक्तौ। कः। कौ। के इत्यादि। शेषं सर्ववत्॥
हिन्दी अनुवाद
विभक्ति परे रहते 'किम्' को 'क' होता है। कः, कौ, के इत्यादि; शेष सर्व के समान।
सरल व्याख्या
किम् (कौन) → क: कः, कौ, के; कस्मै, कस्मात्, कस्य, केषाम्।
२७१
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.108
इदमो मः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
सौ। त्यदाद्यत्वापवादः॥
हिन्दी अनुवाद
सु परे रहते इदम् के (म को) म होता है — यह त्यदादि-अत्व का अपवाद है।
सरल व्याख्या
इदम् (यह) के प्रथमा एकवचन में म् बना रहता है।
२७२
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.111
इदोऽय् पुंसि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, इदमः, सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
इदम इदोऽय् सौ पुंसि। अयम्। त्यदाद्यत्वे॥
हिन्दी अनुवाद
पुंलिङ्ग में सु परे रहते इदम् के 'इद्' को 'अय्' होता है। अयम्। (अन्य विभक्तियों में) त्यदादि-अत्व होने पर (आगे)।
सरल व्याख्या
इदम् → अयम् (पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन)।
२७३
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.97
अतो गुणे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अचि, पररूपम्, अपदान्तात्, संहितायाम्, एकः पूर्वपरयोः
वृत्तिः
अपदान्तादतो गुणे पररूपमेकादेशः॥
हिन्दी अनुवाद
अपदान्त अ से गुण परे रहते पररूप एकादेश होता है।
सरल व्याख्या
इद + अ में दोनों अ के स्थान पर बाद वाला ही रहता है।
२७४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.109
दश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, मः, इदमः, अङ्गस्य
वृत्तिः
इदमो दस्य मः स्याद्विभक्तौ। इमौ। इमे। त्यदादेः सम्बोधनं नास्तीत्युत्सर्गः॥
हिन्दी अनुवाद
विभक्ति परे रहते इदम् के द को म होता है। इमौ, इमे। त्यदादि का सम्बोधन नहीं होता — यह सामान्य नियम है।
सरल व्याख्या
इदम् → इम: इमौ (ये दो), इमे (ये सब)। सर्वनाम तद्, इदम् आदि का सम्बोधन नहीं होता।
२७५
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.112
अनाप्यकः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, इदमः, इदः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अककारस्येदम इदोऽनापि विभक्तौ। आबिति प्रत्याहारः। अनेन॥
हिन्दी अनुवाद
ककार-रहित इदम् के 'इद्' को आप् (टा से सुप् तक के तृतीया आदि) विभक्ति परे रहते 'अन' होता है। 'आप्' यह प्रत्याहार है। अनेन।
सरल व्याख्या
इदम् + टा → अन + इन → अनेन (इससे)।
२७६
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.113
हलि लोपः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, इदमः, इदः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अककारस्येदम इदो लोप आपि हलादौ। «नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे» (परिभाषा)॥
हिन्दी अनुवाद
ककार-रहित इदम् के 'इद्' का आप् हलादि (विभक्ति) परे रहते लोप होता है। (परिभाषा) अर्थहीन (शब्दांश) में 'अलोऽन्त्यस्य' विधि नहीं लगती, अभ्यास-विकार को छोड़कर।
सरल व्याख्या
इदम् + भ्याम् में 'इद्' पूरा हट जाता है (केवल अन्तिम वर्ण नहीं) → अ + भ्याम्।
२७७
परिभाषासूत्रम् · व्यपदेशिवद्भावज्ञापकपरिभाषा अष्टा० 1.1.21
आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥
वृत्तिः
एकस्मिन्क्रियमाणं कार्यमादाविवान्त इव स्यात्। सुपि चेति दीर्घः। आभ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
एक (अकेले वर्ण) पर किया जाने वाला कार्य उसके आदि की तरह और अन्त की तरह भी होता है। 'सुपि च' से दीर्घ — आभ्याम्।
सरल व्याख्या
बचा हुआ 'अ' अकेला है, फिर भी उसे अकारान्त अङ्ग मानकर दीर्घ होता है: आभ्याम्।
२७८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.11
नेदमदसोरकोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: भिस, ऐस्, अतः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न। एभिः। अस्मै। एभ्यः। अस्मात्। अस्य। अनयोः। एषाम्। अस्मिन्। अनयोः। एषु॥
हिन्दी अनुवाद
ककार-रहित इदम् और अदस् से परे भिस् को ऐस् नहीं होता। एभिः। अस्मै, एभ्यः, अस्मात्, अस्य, अनयोः, एषाम्, अस्मिन्, अनयोः, एषु।
सरल व्याख्या
इदम् की तृतीया बहुवचन 'एभिः' (ऐः नहीं)। इदम् के सब पुंलिङ्ग रूप यहाँ पूरे हुए।
२७९
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.34
द्वितीयाटौस्स्वेनः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: इदमः, अन्वादेशे, अनुदात्तः, एतदः
वृत्तिः
इदमेतदोरन्वादेशे । किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा - अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलमेनयोः प्रभूतं स्वमिति ॥ एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । एनयोः ॥ राजा ॥
हिन्दी अनुवाद
अन्वादेश में इदम् और एतद् को द्वितीया, टा और ओस् परे रहते 'एन' आदेश होता है। कोई कार्य कहने के लिये लिए गए (शब्द) का दूसरा कार्य कहने हेतु फिर से ग्रहण 'अन्वादेश' है — जैसे 'अनेन व्याकरणम् अधीतम्, एनं छन्दः अध्यापय' (इसने व्याकरण पढ़ा, इसे छन्द पढ़ाओ); 'अनयोः पवित्रं कुलम्, एनयोः प्रभूतं स्वम्'। एनम्, एनौ, एनान्, एनेन, एनयोः, एनयोः। (अब) राजा।
सरल व्याख्या
जब पहले कहे गए व्यक्ति की पुनः चर्चा हो, तब 'इमम्' के स्थान पर 'एनम्', 'अनेन' के स्थान पर 'एनेन' — यह संस्कृत की सुन्दर शैली है।
२८०
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.8
न ङिसम्बुद्ध्योः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: न, लोपः, प्रातिपदिक, अन्तस्य, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
नस्य लोपो न ङौ सम्बुद्धौ च। हे राजन्। «ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः» । ब्रह्मनिष्ठः। राजानौ। राजानः। राज्ञः॥
हिन्दी अनुवाद
ङि और सम्बुद्धि परे रहते न का लोप नहीं होता। हे राजन्। (वार्तिक) उत्तरपद परे रहते ङि में निषेध कहना चाहिए — ब्रह्मनिष्ठः। राजानौ, राजानः, राज्ञः।
सरल व्याख्या
सम्बोधन 'हे राजन्' में न् बना रहता है (हे राज नहीं)। राजन् के रूप: राजा, राजानौ, राजानः; राज्ञः, राज्ञा।
२८१
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.2
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र - राजाश्व इत्यादौ। इत्यसिद्धत्वादात्वमेत्त्वमैस्त्वं च न। राजभ्याम्। राजभिः। राज्ञि, राजनि। राजसु॥ यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः॥
हिन्दी अनुवाद
सुप्-विधि, स्वर-विधि, संज्ञा-विधि और कृत् परे रहते तुक्-विधि में न-लोप असिद्ध होता है, अन्यत्र नहीं — जैसे राजाश्वः आदि में। असिद्ध होने से आत्व, एत्व, ऐस् नहीं होते — राजभ्याम्, राजभिः, राज्ञि, राजनि, राजसु। (अब) यज्वा — यज्वानौ, यज्वानः।
सरल व्याख्या
राजन् + भ्याम् → राज + भ्याम्; न् का लोप असिद्ध मानने से 'राज' को अकारान्त नहीं माना जाता, इसलिए दीर्घ नहीं: राजभ्याम् (राजाभ्याम् नहीं), राजभिः (राजैः नहीं)।
२८२
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.137
न संयोगाद्वमन्तात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनः, अत्-लोपः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
वमन्तसंयोगादनोऽकारस्य लोपो न। यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्॥ ब्रह्मणः। ब्रह्मणा॥
हिन्दी अनुवाद
व और म अन्त में हों ऐसे संयोग से (परे) अन् के अकार का लोप नहीं होता। यज्वनः, यज्वना, यज्वभ्याम्। ब्रह्मणः, ब्रह्मणा।
सरल व्याख्या
यज्वन् (यज्ञकर्ता), ब्रह्मन् में व्/म् + न् का संयोग है, इसलिए अ नहीं हटता: यज्वना (यज्व्ना नहीं), ब्रह्मणा।
२८३
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.12
इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, न, उपधायाः, असम्बुद्धौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
एषां शावेवोपधाया दीर्घो नान्यत्र। इति निषेधे प्राप्ते -
हिन्दी अनुवाद
इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् — इनकी उपधा को 'शि' में ही दीर्घ होता है, अन्यत्र नहीं। इस निषेध के प्राप्त होने पर (आगे)।
सरल व्याख्या
करिन्, वृत्रहन्, पूषन् आदि में उपधा दीर्घ केवल नपुंसक 'शि' में — पर अगला सूत्र प्रथमा एकवचन में भी कर देता है।
२८४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.13
सौ च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, उपधायाः, न, असम्बुद्धौ, इन्-हन्-पूष-अर्यम्णाम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
इन्नादीनामुपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सौ। वृत्रहा। हे वृत्रहन्॥
हिन्दी अनुवाद
सम्बुद्धि-भिन्न सु परे रहते भी इन् आदि की उपधा को दीर्घ होता है। वृत्रहा, हे वृत्रहन्।
सरल व्याख्या
वृत्रहन् → वृत्रहा, करिन् → करी, पूषन् → पूषा (प्रथमा एकवचन)। पर द्विवचन: वृत्रहणौ, करिणौ (दीर्घ नहीं)।
२८५
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.4.12
एकाजुत्तरपदे णः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: रषाभ्याम्, पूर्वपदात्, संज्ञायाम्, प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य णः। वृत्रहणौ॥
हिन्दी अनुवाद
एकाच् उत्तरपद वाले समास में, पूर्वपद में स्थित (र/ष) निमित्त से परे प्रातिपदिकान्त, नुम् और विभक्ति के न को ण होता है। वृत्रहणौ।
सरल व्याख्या
वृत्र + हन् — उत्तरपद एक स्वर का है, इसलिए पूर्वपद के र् के कारण न् → ण्: वृत्रहणौ।
२८६
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.54
हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: चजोः, कु, अङ्गस्य
वृत्तिः
ञिति णिति प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम्। वृत्रघ्नः इत्यादि। एवं शार्ङ्गिन्, यशस्विन्, अर्यमन्, पूषन्॥
हिन्दी अनुवाद
ञित्, णित् प्रत्यय और नकार परे रहते हन् के हकार को कुत्व (घ) होता है। वृत्रघ्नः इत्यादि। इसी प्रकार शार्ङ्गिन्, यशस्विन्, अर्यमन्, पूषन्।
सरल व्याख्या
हन् + अस् (अ-लोप होकर ह्न्) → घ्न: वृत्रघ्नः, वृत्रघ्ना।
२८७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.128
मघवा बहुलम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तृ, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
मघवन्शब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः। ऋ इत्॥
हिन्दी अनुवाद
मघवन् शब्द को विकल्प से 'तृ' अन्तादेश होता है; (उसमें) ऋ इत् है।
सरल व्याख्या
मघवन् (इन्द्र) के दो प्रकार के रूप — मघवत् से (मघवान्) और मघवन् से (मघवा)।
२८८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.70
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे। मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः । हे मघवन् । मघवद्भ्याम् । तृत्वाभावे मघवा । सुटि राजवत् ॥
हिन्दी अनुवाद
धातु-भिन्न उगित् (उ, ऋ, ऌ इत् वाले), न-लोप वाले अञ्च् धातु और (ऐसे शब्दों) को सर्वनामस्थान परे रहते नुम् होता है। मघवान्, मघवन्तौ, मघवन्तः, हे मघवन्, मघवद्भ्याम्। तृत्व के अभाव में मघवा — सर्वनामस्थान में राजन् के समान।
सरल व्याख्या
उगित् शब्दों (भवत्, श्रीमत्, मघवत्) में प्रथमा-द्वितीया में न् जुड़ता है: भवत् → भवन्तौ, श्रीमत् → श्रीमन्तौ।
२८९
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.133
श्वयुवमघोनामतद्धिते ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सम्प्रसारणम्, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
अन्नन्तानां भानामेषामतद्धिते संप्रसारणम्। मघोनः। मघवभ्याम्। एवं श्वन्, युवन्॥
हिन्दी अनुवाद
अन्-अन्त भ-संज्ञक श्वन्, युवन्, मघवन् को तद्धित-भिन्न (प्रत्यय) परे रहते सम्प्रसारण होता है। मघोनः, मघवभ्याम्। इसी प्रकार श्वन्, युवन्।
सरल व्याख्या
मघवन् + शस् → मघ + उ + अन् → मघोनः। श्वन् (कुत्ता) → शुनः, युवन् → यूनः।
२९०
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.37
न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सम्प्रसारणम्
वृत्तिः
संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न स्यात्। इति यकारस्य नेत्वम्। अत एव ज्ञापकादन्त्यस्य यणः पूर्वं संप्रसारणम्। यूनः। यूना। युवभ्याम् इत्यादि॥ अर्वा। हे अर्वन्॥
हिन्दी अनुवाद
सम्प्रसारण परे रहते पूर्व यण् को सम्प्रसारण नहीं होता — इससे (युवन् के) यकार को इ नहीं होता। इसी ज्ञापक से अन्तिम यण् को पहले सम्प्रसारण होता है। यूनः, यूना, युवभ्याम् इत्यादि। (अब) अर्वा, हे अर्वन्।
सरल व्याख्या
युवन् में व् → उ होने के बाद य् → इ नहीं होता; अतः यु + उन् → यून्: यूनः (युवक का)।
२९१
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.127
अर्वणस्त्रसावनञः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
नञा रहितस्यार्वन्नित्यस्याङ्गस्य तृ इत्यन्तादेशो न तु सौ। अर्वन्तौ। अर्वन्तः। अर्वद्भ्यामित्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
नञ्-रहित 'अर्वन्' अङ्ग को तृ अन्तादेश होता है, पर सु में नहीं। अर्वन्तौ, अर्वन्तः, अर्वद्भ्याम् इत्यादि।
सरल व्याख्या
अर्वन् (घोड़ा): अर्वा (सु में), पर अर्वन्तौ, अर्वन्तः (तृ आदेश व नुम् से)।
२९२
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.85
पथिमथ्यृभुक्षामात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात् सौ परे॥
हिन्दी अनुवाद
पथिन्, मथिन्, ऋभुक्षिन् — इनको सु परे रहते आकार अन्तादेश होता है।
सरल व्याख्या
पथिन् + सु → पथि + आ।
२९३
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.86
इतोऽत् सर्वनामस्थाने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
पथ्यादेरिकारस्याकारः स्यात्सर्वनामस्थाने परे॥
हिन्दी अनुवाद
सर्वनामस्थान परे रहते पथिन् आदि के इकार को अकार होता है।
सरल व्याख्या
पथिन् → पथन्।
२९४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.87
थो न्थः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पथिमथ्यृभुक्षाम्, सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य
वृत्तिः
पथिमथोस्थस्य न्थादेशः सर्वनामस्थाने। पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः॥
हिन्दी अनुवाद
सर्वनामस्थान में पथिन् और मथिन् के थ को 'न्थ' आदेश होता है। पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः।
सरल व्याख्या
पथिन् → पन्थाः (मार्ग), पन्थानौ, पन्थानः।
२९५
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.88
भस्य टेर्लोपः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
भस्य पथ्यादेष्टेर्लोपः। पथः। पथा। पथिभ्याम्॥ एवं मथिन्, ऋभुक्षिन्॥
हिन्दी अनुवाद
भ-संज्ञक पथिन् आदि की टि का लोप होता है। पथः, पथा, पथिभ्याम्। इसी प्रकार मथिन्, ऋभुक्षिन्।
सरल व्याख्या
पथिन् + शस् → पथ् + अस् → पथः; पथा, पथे।
२९६
संज्ञासूत्रम् · षट्संज्ञा अष्टा० 1.1.24
ष्णान्ता षट् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: संख्या
वृत्तिः
षान्ता नान्ता च संख्या षट्संज्ञा स्यात्। पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। पञ्च । पञ्च । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः । नुट् ॥
हिन्दी अनुवाद
षकारान्त और नकारान्त संख्या 'षट्' संज्ञक होती है। पञ्चन् शब्द सदा बहुवचनान्त है — पञ्च, पञ्च, पञ्चभिः, पञ्चभ्यः, पञ्चभ्यः। नुट् (होकर आगे)।
सरल व्याख्या
षष् (6), पञ्चन् (5), सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन् — ये षट्-संज्ञक हैं, इनके प्रथमा-द्वितीया में प्रत्यय लुप्त: पञ्च।
२९७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.7
नोपधायाः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, नामि, अङ्गस्य
वृत्तिः
नान्तस्योपधाया दीर्घो नामि। पञ्चानाम्। पञ्चसु॥
हिन्दी अनुवाद
नाम् परे रहते नकारान्त की उपधा को दीर्घ होता है। पञ्चानाम्, पञ्चसु।
सरल व्याख्या
पञ्चन् + नाम् → पञ्चानाम्; सप्तानाम्, दशानाम्।
२९८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.84
अष्टन आ विभक्तौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
हिन्दी अनुवाद
हलादि विभक्ति परे रहते अष्टन् को विकल्प से आ (अन्तादेश) होता है।
सरल व्याख्या
अष्टन् (आठ) → अष्टा (विकल्प से)।
२९९
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.21
अष्टाभ्य औश् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: जश्-शसोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
कृताकारादष्टनो जश्शसोरौश्। अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आत्वं ज्ञापयति। अष्टौ। अष्टौ। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टाभ्यः। अष्टानाम्। अष्टासु। आत्वाभावे अष्ट, पञ्चवत्॥
हिन्दी अनुवाद
आकार किए हुए अष्टन् से परे जस् और शस् को 'औश्' होता है। 'अष्टभ्यः' कहना था, पर आत्व किया हुआ निर्देश (अष्टाभ्यः) जस्-शस् के विषय में आत्व का ज्ञापन करता है। अष्टौ, अष्टौ, अष्टाभिः, अष्टाभ्यः, अष्टाभ्यः, अष्टानाम्, अष्टासु। आत्व के अभाव में अष्ट — पञ्चन् के समान।
सरल व्याख्या
अष्टन् के दो प्रकार के रूप: अष्टौ, अष्टाभिः या अष्ट, अष्टभिः।
३००
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.59
ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, अनुपसर्गे, सुपि, क्विन्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
एभ्यः क्विन्, अञ्चेः सुप्युपपदे, युजिक्रुञ्चोः, केवलयोः, क्रुञ्चेर्नलोपाभावश्च निपात्यते। कनावितौ॥
हिन्दी अनुवाद
ऋत्विज्, दधृष्, स्रज्, दिश्, उष्णिह्, अञ्च्, युज्, क्रुञ्च् — इनसे क्विन् (प्रत्यय); अञ्च् से सुबन्त उपपद होने पर, युज् और क्रुञ्च् से केवल (बिना उपपद) — और क्रुञ्च् के न का लोप न होना — निपातन किया जाता है। (क्विन् में) क् और न् इत् हैं।
सरल व्याख्या
ऋत्विक् (पुरोहित), दिक् (दिशा), स्रक् (माला) आदि शब्द 'क्विन्' प्रत्यय से बनते हैं — जिसका पूरा लोप हो जाता है।
३०१
संज्ञासूत्रम् · कृत्संज्ञा अष्टा० 3.1.93
कृदतिङ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्र, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
अत्र धात्वधिकारे तिङ्भिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥
हिन्दी अनुवाद
यहाँ (तीसरे अध्याय के) धातु-अधिकार में तिङ् से भिन्न प्रत्यय 'कृत्' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
धातु से लगने वाले तिङ् (ति, तः, अन्ति) के अलावा सब प्रत्यय (क्त, तव्य, अनीय, क्विप् आदि) 'कृत्' कहलाते हैं; इनसे बने शब्द कृदन्त हैं।
३०२
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.67
वेरपृक्तस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लोपः
वृत्तिः
अपृक्तस्य वस्य लोपः॥
हिन्दी अनुवाद
अपृक्त व (वि) का लोप होता है।
सरल व्याख्या
क्विन्, क्विप् आदि में इत् हटाने के बाद बचा 'व्' भी हट जाता है — अतः यह प्रत्यय पूरा अदृश्य रहता है।
३०३
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.62
क्विन्प्रत्ययस्य कुः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते। अस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वम्। ऋत्विक्, ऋत्विग्। ऋत्विजौ।ऋत्विग्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
जिससे क्विन् प्रत्यय हुआ हो, उसके (अन्त में) पदान्त में कवर्ग अन्तादेश होता है। इसके असिद्ध होने से 'चोः कुः' से कुत्व। ऋत्विक्, ऋत्विग्; ऋत्विजौ, ऋत्विग्भ्याम्।
सरल व्याख्या
ऋत्विज् → पद के अन्त में ज् → ग्/क्: ऋत्विक्।
३०४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.71
युजेरसमासे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य
वृत्तिः
युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः । संयोगान्तलोपः । कुत्वेन नस्य ङः । युङ् । अनुस्वारपरसवर्णौ । युञ्जौ । युञ्जः । युग्भ्याम् ॥
हिन्दी अनुवाद
समास न होने पर सर्वनामस्थान परे रहते युज् को नुम् होता है। सु-लोप, संयोगान्त-लोप, कुत्व से न का ङ — युङ्। अनुस्वार और परसवर्ण — युञ्जौ, युञ्जः, युग्भ्याम्।
सरल व्याख्या
युज् (जोड़ने वाला): युङ्, युञ्जौ, युञ्जः।
३०५
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.30
चोः कुः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: झलि, अन्ते, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च। सुयुक्, सुयुग्। सुयुजौ। सुयुग्भ्याम्॥ खन्। खञ्जौ। खन्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
झल् परे रहते और पदान्त में चवर्ग को कवर्ग होता है। सुयुक्, सुयुग्; सुयुजौ, सुयुग्भ्याम्। खन् — खञ्जौ, खन्भ्याम्।
सरल व्याख्या
च-वर्ग का क-वर्ग: वाच् → वाक्, सुयुज् → सुयुक्।
३०६
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.36
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: झलि, अन्ते, धातोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
झलि पदान्ते च। जश्त्वचर्त्वे। राट्, राड्। राजौ। राजः। राड्भ्याम्॥ एवं विभ्राट्, देवेट्, विश्वसृट्॥ «परौ व्रजेः षः पदान्ते» (वार्त्तिकम्) । परावुपपदे व्रजेः क्विप् स्याद्दीर्घश्च पदान्ते षत्वमपि। परिव्राट्। परिव्राजौ॥
हिन्दी अनुवाद
व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् और छकारान्त, शकारान्त (के अन्त) को झल् परे और पदान्त में ष होता है; जश्त्व-चर्त्व होकर — राट्, राड्; राजौ, राजः, राड्भ्याम्। इसी प्रकार विभ्राट्, देवेट्, विश्वसृट्। (वार्तिक) परि उपपद होने पर व्रज् से क्विप् और दीर्घ, तथा पदान्त में षत्व भी — परिव्राट्, परिव्राजौ।
सरल व्याख्या
राज् → राष् → राट् (कुत्व नहीं, षत्व)। इसलिए सम्राट्, परिव्राट् में 'ट्'।
३०७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.128
विश्वस्य वसुराटोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, उत्तरपदे, संहितायाम्
वृत्तिः
विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेशः स्याद्वसौ राट्शब्दे च परे। विश्वाराट्, विश्वाराड्। विश्वराजौ। विश्वाराड्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
वसु और राट् शब्द परे रहते विश्व शब्द को दीर्घ अन्तादेश होता है। विश्वाराट्, विश्वाराड्; विश्वराजौ; विश्वाराड्भ्याम्।
सरल व्याख्या
विश्व + राट् → विश्वाराट् (केवल पद-रूप में दीर्घ)।
३०८
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.29
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लोपः, झलि, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदाद्योः स्कोर्लोपः। भृट्। सस्य श्चुत्वेन शः। झलां जश् झशि इति शस्य जः। भृज्जौ। भृड्भ्याम्॥ त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च॥
हिन्दी अनुवाद
पदान्त में और झल् परे रहते जो संयोग, उसके आदि में स्थित स् और क् का लोप होता है। भृट्। स को श्चुत्व से श, 'झलां जश् झशि' से श का ज — भृज्जौ, भृड्भ्याम्। (अब) त्यदादि-अत्व और पररूप।
सरल व्याख्या
भ्रस्ज् (भूनना) → भृस्ज् — पदान्त में स् का लोप: भृट्।
३०९
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.106
तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ। स्यः। त्यौ। त्ये॥ सः। तौ। ते॥ यः। यौ। ये॥ एषः। एतौ। एते॥
हिन्दी अनुवाद
त्यद् आदि के अनन्त्य त और द को सु परे रहते स होता है। स्यः, त्यौ, त्ये; सः, तौ, ते; यः, यौ, ये; एषः, एतौ, एते।
सरल व्याख्या
तद् + सु → त + स् → सः (वह)। एतद् → एषः। यद् में त/द नहीं, इसलिए यः।
३१०
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.28
ङे प्रथमयोरम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्चामादेशः॥
हिन्दी अनुवाद
युष्मद् और अस्मद् से परे ङे को तथा प्रथमा और द्वितीया (के प्रत्ययों) को 'अम्' आदेश होता है।
सरल व्याख्या
तुम/मैं के प्रथमा, द्वितीया और चतुर्थी एकवचन के प्रत्यय 'अम्' बनते हैं — इसीलिए त्वम्, अहम्, युवाम्, तुभ्यम्, मह्यम्।
३११
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.94
त्वाहौ सौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
अनयोर्मपर्यन्तस्य त्वाहौ आदेशौ स्तः॥
हिन्दी अनुवाद
सु परे रहते इन दोनों के म तक के भाग को (क्रमशः) 'त्व' और 'अह' आदेश होते हैं।
सरल व्याख्या
युष्मद् → त्व + अद्, अस्मद् → अह + अद्।
३१२
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.90
शेषे लोपः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
एतयोष्टिलोपः। त्वम्। अहम्॥
हिन्दी अनुवाद
(शेष में) इन दोनों की टि का लोप होता है। त्वम्, अहम्।
सरल व्याख्या
त्व + अद् + अम् → टि (अद्) हटकर → त्वम्; अहम्।
३१३
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.92
युवावौ द्विवचने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
द्वयोरुक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥
हिन्दी अनुवाद
दो की उक्ति में इन दोनों के म-पर्यन्त भाग को विभक्ति परे रहते (क्रमशः) 'युव' और 'आव' होते हैं।
सरल व्याख्या
द्विवचन में युष्मद् → युव, अस्मद् → आव: युवाम्, आवाम्, युवाभ्याम्, आवाभ्याम्।
३१४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.88
प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आः, विभक्तौ, अनादेशे, युष्मदस्मदोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
औङ्येतयोरात्वं लोके। युवाम्। आवाम्॥
हिन्दी अनुवाद
लोक-भाषा में औङ् (प्रथमा द्विवचन) परे रहते इन दोनों को आत्व होता है। युवाम्, आवाम्।
सरल व्याख्या
युवाम् (तुम दोनों), आवाम् (हम दोनों)।
३१५
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.93
यूयवयौ जसि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
अनयोर्मपर्यन्तस्य। यूयम्। वयम्॥
हिन्दी अनुवाद
जस् परे रहते इनके म-पर्यन्त भाग को (क्रमशः) 'यूय' और 'वय' होते हैं। यूयम्, वयम्।
सरल व्याख्या
प्रथमा बहुवचन: यूयम् (तुम सब), वयम् (हम सब)।
३१६
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.97
त्वमावेकवचने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ॥
हिन्दी अनुवाद
एक की उक्ति में इनके म-पर्यन्त भाग को विभक्ति परे रहते (क्रमशः) 'त्व' और 'म' होते हैं।
सरल व्याख्या
एकवचन में युष्मद् → त्व, अस्मद् → म (शेष विभक्तियों में): त्वया, मया।
३१७
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.87
द्वितीयायां च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आः, विभक्तौ, अनादेशे, युष्मदस्मदोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अनयोरात्स्यात्। त्वाम्। माम्॥
हिन्दी अनुवाद
द्वितीया में भी इन्हें आत्व होता है। त्वाम्, माम्।
सरल व्याख्या
द्वितीया एकवचन: त्वाम् (तुम्हें), माम् (मुझे)।
३१८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.29
शसो न ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
आभ्यां शसो नः स्यात्। अमोऽपवादः। आदेः परस्य। संयोगान्तलोपः। युष्मान्। अस्मान्॥
हिन्दी अनुवाद
इन दोनों से परे शस् को न होता है — यह अम् का अपवाद है; 'आदेः परस्य' से (आदि को), संयोगान्त-लोप — युष्मान्, अस्मान्।
सरल व्याख्या
द्वितीया बहुवचन: युष्मान्, अस्मान्।
३१९
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.89
योऽचि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आः, विभक्तौ, अनादेशे, युष्मदस्मदोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः। त्वया। मया॥
हिन्दी अनुवाद
जहाँ (त्व/म आदि) आदेश न हो, ऐसे अजादि (प्रत्यय) परे रहते इनके (अन्त्य को) यकार आदेश होता है। त्वया, मया।
सरल व्याख्या
तृतीया एकवचन: त्व + आ → त्वया, मया।
३२०
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.86
युष्मदस्मदोरनादेशे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आः, विभक्तौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
अनयोरात्स्यादनादेशे हलादौ विभक्तौ । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ॥
हिन्दी अनुवाद
आदेश न होने पर हलादि विभक्ति परे रहते इनको आत्व होता है। युवाभ्याम्, आवाभ्याम्, युष्माभिः, अस्माभिः।
सरल व्याख्या
युष्माभिः (तुम सबके द्वारा), अस्माभिः (हम सबके द्वारा)।
३२१
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.95
तुभ्यमह्यौ ङयि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
अनयोर्मपर्यन्तस्य। टिलोपः। तुभ्यम्। मह्यम्॥
हिन्दी अनुवाद
ङे (चतुर्थी एकवचन) परे रहते इनके म-पर्यन्त भाग को (क्रमशः) 'तुभ्य' और 'मह्य' होते हैं; टि-लोप होकर — तुभ्यम्, मह्यम्।
सरल व्याख्या
चतुर्थी एकवचन: तुभ्यम् (तुम्हारे लिये), मह्यम् (मेरे लिये)।
३२२
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.30
भ्यसो भ्यम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
आभ्यां परस्य। युष्मभ्यम्। अस्मभ्यम्॥
हिन्दी अनुवाद
इन दोनों से परे भ्यस् (चतुर्थी बहुवचन) को 'भ्यम्' होता है। युष्मभ्यम्, अस्मभ्यम्।
सरल व्याख्या
चतुर्थी बहुवचन: युष्मभ्यम्, अस्मभ्यम्।
३२३
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.32
एकवचनस्य च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, पञ्चम्याः, अङ्गस्य
वृत्तिः
आभ्यां ङसेरत्। त्वत्। मत्॥
हिन्दी अनुवाद
इन दोनों से परे (पञ्चमी) एकवचन ङसि को अत् होता है। त्वत्, मत्।
सरल व्याख्या
पञ्चमी एकवचन: त्वत् (तुमसे), मत् (मुझसे)।
३२४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.31
पञ्चम्या अत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, भ्यसः, अङ्गस्य
वृत्तिः
आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽत्स्यात्। युष्मत्। अस्मत्॥
हिन्दी अनुवाद
इन दोनों से परे पञ्चमी के भ्यस् को अत् होता है। युष्मत्, अस्मत्।
सरल व्याख्या
पञ्चमी बहुवचन: युष्मत्, अस्मत्।
३२५
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.96
तवममौ ङसि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, युष्मदस्मदोः, मपर्यन्तस्य, अङ्गस्य, मपर्यन्तस्य
वृत्तिः
अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि॥
हिन्दी अनुवाद
ङस् (षष्ठी एकवचन) परे रहते इनके म-पर्यन्त भाग को (क्रमशः) 'तव' और 'मम' होते हैं।
सरल व्याख्या
षष्ठी एकवचन में युष्मद् → तव, अस्मद् → मम।
३२६
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.27
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
वृत्तिः
तव। मम। युवयोः। आवयोः॥
हिन्दी अनुवाद
युष्मद् और अस्मद् से परे ङस् को 'अश्' होता है। तव, मम। युवयोः, आवयोः।
सरल व्याख्या
षष्ठी एकवचन: तव (तुम्हारा), मम (मेरा); द्विवचन: युवयोः, आवयोः।
३२७
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.33
साम आकम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मद्-अस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
आभ्यां परस्य साम आकं स्यात्। युष्माकम्। अस्माकम्। त्वयि। मयि। युवयोः। आवयोः। युष्मासु। अस्मासु ॥
हिन्दी अनुवाद
इन दोनों से परे 'साम्' (सुट् सहित आम्) को 'आकम्' होता है। युष्माकम्, अस्माकम्। त्वयि, मयि; युवयोः, आवयोः; युष्मासु, अस्मासु।
सरल व्याख्या
षष्ठी बहुवचन: युष्माकम् (तुम सबका), अस्माकम् (हमारा)। सप्तमी: त्वयि, मयि, युष्मासु, अस्मासु।
३२८
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.1.20
युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पदात्, अनुदात्तं सर्वमापादादौ
वृत्तिः
पदात्परयोरपादादौ स्थितयोः षष्ठ्यादिविशिष्टयोर्वां नौ इत्यादेशौ स्तः॥
हिन्दी अनुवाद
पद से परे, पाद (श्लोक-चरण) के आदि में न हों ऐसे, षष्ठी, चतुर्थी, द्वितीया वाले युष्मद्-अस्मद् (के द्विवचन) को (क्रमशः) 'वाम्' और 'नौ' आदेश होते हैं।
सरल व्याख्या
युवयोः/युवाभ्याम्/युवाम् का लघु रूप 'वाम्' और आवयोः आदि का 'नौ' — पर ये वाक्य के आरम्भ में नहीं आते।
३२९
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.1.21
बहुवचनस्य वस्नसौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः, युष्मदस्मदोः, पदस्य, पदात्, अनुदात्तं सर्वमापादादौ
वृत्तिः
उक्तविधयोरनयोः षष्ठ्यादिबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः॥
हिन्दी अनुवाद
उक्त प्रकार के, षष्ठी आदि बहुवचनान्त इन दोनों को (क्रमशः) 'वस्' और 'नस्' होते हैं।
सरल व्याख्या
युष्माकम्/युष्मभ्यम्/युष्मान् का लघु रूप 'वः', अस्माकम् आदि का 'नः'।
३३०
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.1.22
तेमयावेकवचनस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः, युष्मदस्मदोः, पदस्य, पदात्, अनुदात्तं सर्वमापादादौ
वृत्तिः
उक्तविधयोरनयोष्षष्ठीचतुर्थ्येकवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः॥
हिन्दी अनुवाद
उक्त प्रकार के, षष्ठी और चतुर्थी एकवचनान्त इन दोनों को (क्रमशः) 'ते' और 'मे' होते हैं।
सरल व्याख्या
तव/तुभ्यम् → ते, मम/मह्यम् → मे (जैसे 'नमस्ते' में ते = तुभ्यम्)।
३३१
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.1.23
त्वामौ द्वितीयायाः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: युष्मदस्मदोः, एकवचनस्य, पदस्य, पदात्, अनुदात्तं सर्वमापादादौ
वृत्तिः
द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः॥
श्रीशस्तवाऽवतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः।
स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः॥
सुखं वां नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः।
सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात् सेव्योऽत्र वः स नः॥
«एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः» (वार्त्तिकम्) । एकतिङ् वाक्यम्। ओदनं पच तव भविष्यति। «एते वान्नावादयोऽनन्वादेशे वा वक्तव्याः» (वार्त्तिकम्)। अन्वादेशे तु नित्यं स्युः। धाता ते भक्तोऽस्ति, धाता तव भक्तोऽस्ति वा। तस्मै ते नम इत्येव॥ सुपात्, सुपाद्॥ सुपदौ॥
हिन्दी अनुवाद
द्वितीया एकवचनान्त इन दोनों को (क्रमशः) 'त्वा' और 'मा' आदेश होते हैं। (उदाहरण-श्लोक) श्रीशस्तवाऽवतु मापीह... — लक्ष्मीपति तुम्हारी रक्षा करें, मेरी भी; वे तुम्हें और मुझे सुख दें; वे हरि तुम्हारे और मेरे स्वामी हैं; विभु तुम दोनों की और हम दोनों की रक्षा करें... (वार्तिक) युष्मद्-अस्मद् के ये आदेश एक वाक्य में ही कहने चाहिए; एक तिङ् वाला (समूह) वाक्य है — 'ओदनं पच, तव भविष्यति' (यहाँ दो वाक्य, अतः 'ते' नहीं)। (वार्तिक) ये वाम्-नौ आदि अन्वादेश न होने पर विकल्प से कहने चाहिए; अन्वादेश में तो नित्य होते हैं — 'धाता ते भक्तोऽस्ति' या 'धाता तव भक्तोऽस्ति'; 'तस्मै ते नमः' ही। (अब) सुपात्, सुपाद्; सुपदौ।
सरल व्याख्या
त्वाम् → त्वा, माम् → मा। ये लघु रूप (त्वा, मा, ते, मे, वाम्, नौ, वः, नः) वाक्य के बीच में, पहले किसी पद के बाद आते हैं — श्लोक इनके प्रयोग का अभ्यास कराता है।
३३२
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.130
पादः पत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
पाच्छब्दान्तं यदङ्गं भं तदवयवस्य पाच्छब्दस्य पदादेशः॥ सुपदः। सुपदा। सुपाद्भ्याम्॥ अग्निमत्, अग्निमद्। अग्निमथौ। अग्निमथः॥
हिन्दी अनुवाद
पाद् शब्द जिसके अन्त में हो, ऐसे भ-संज्ञक अङ्ग के अवयव 'पाद्' को 'पद्' आदेश होता है। सुपदः, सुपदा, सुपाद्भ्याम्। अग्निमत्, अग्निमद्; अग्निमथौ, अग्निमथः।
सरल व्याख्या
सुपाद् (सुन्दर पैरों वाला) + शस् → सुपदः।
३३३
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.24
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति ङिति। नुम्। संयोगान्तस्य लोपः। नस्य कुत्वेन ङः। प्राङ्। प्राञ्चौ। प्राञ्चः॥
हिन्दी अनुवाद
हलन्त, इदित्-भिन्न अङ्गों की उपधा के न का कित्-ङित् परे रहते लोप होता है। (प्र + अञ्च् में) नुम्, संयोगान्त-लोप, न को कुत्व से ङ — प्राङ्, प्राञ्चौ, प्राञ्चः।
सरल व्याख्या
प्राच् (पूर्व दिशा का): प्राङ्, प्राञ्चौ, प्राञ्चः।
३३४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.138
अचः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अत्-लोपः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य लोपः॥
हिन्दी अनुवाद
न-लोप हुए अञ्च् के भ-संज्ञक (अङ्ग) के अकार का लोप होता है।
सरल व्याख्या
प्र + अच् + अस् में अञ्च् का अ भी हट जाता है।
३३५
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.138
चौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, उत्तरपदे, संहितायाम्
वृत्तिः
लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्घः। प्राचः। प्राचा। प्राग्भ्याम्॥ प्रत्यङ्। प्रत्यञ्चौ। प्रतीचः। प्रत्यग्भ्याम्॥ उदङ्। उदञ्चौ॥
हिन्दी अनुवाद
अकार और नकार जिसके लुप्त हों ऐसे अञ्च् ('च्') परे रहते पूर्व अण् को दीर्घ होता है। प्राचः, प्राचा, प्राग्भ्याम्। प्रत्यङ्, प्रत्यञ्चौ, प्रतीचः, प्रत्यग्भ्याम्। उदङ्, उदञ्चौ।
सरल व्याख्या
प्र + च् → प्राचः; प्रति + च् → प्रतीचः (पश्चिम का)।
३३६
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.139
उद ईत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अत्-लोपः, अचः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
उच्छब्दात्परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य ईत्। उदीचः। उदीचा। उदग्भ्याम् ॥
हिन्दी अनुवाद
उत् शब्द से परे न-लुप्त अञ्च् के भ-संज्ञक (अङ्ग) के अकार को ईत् होता है। उदीचः, उदीचा, उदग्भ्याम्।
सरल व्याख्या
उदच् (उत्तर का) → उदीचः, उदीचा।
३३७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.93
समः समि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अञ्चतौ, अप्रत्यये, उत्तरपदे
वृत्तिः
वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ। सम्यङ्। सम्यञ्चौ। समीचः। सम्यग्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
व-प्रत्ययान्त अञ्च् परे रहते सम् को 'समि' होता है। सम्यङ्, सम्यञ्चौ, समीचः, सम्यग्भ्याम्।
सरल व्याख्या
सम् + अञ्च् → सम्यञ्च् (सम्यक्): सम्यङ्, समीचः।
३३८
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.95
सहस्य सध्रिः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अञ्चतौ, अप्रत्यये, उत्तरपदे
हिन्दी अनुवाद
वैसे ही (व-प्रत्ययान्त अञ्च् परे) सह को 'सध्रि' होता है। सध्र्यङ्।
सरल व्याख्या
सह + अञ्च् → सध्र्यङ् (साथ चलने वाला)।
३३९
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.94
तिरसस्तिर्यलोपे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अञ्चतौ, अप्रत्यये, उत्तरपदे
वृत्तिः
अलुप्ताकारेऽञ्चतौ वप्रत्ययान्ते तिरसस्तिर्यादेशः। तिर्यङ्। तिर्यञ्चौ। तिरश्चः। तिर्यग्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
अकार लुप्त न हुआ हो ऐसे व-प्रत्ययान्त अञ्च् परे रहते तिरस् को 'तिरि' आदेश होता है। तिर्यङ्, तिर्यञ्चौ, तिरश्चः, तिर्यग्भ्याम्।
सरल व्याख्या
तिरस् + अञ्च् → तिर्यङ् (टेढ़ा चलने वाला, पशु-पक्षी), तिरश्चः।
३४०
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.30
नाञ्चेः पूजायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, उपधायाः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
पूजार्थस्याञ्चतेरुपधाया नस्य लोपो न। प्राङ्। प्राञ्चौ। नलोपाभावादलोपो न। प्राञ्चः। प्राङ्भ्याम्। प्राङ्क्षु॥ एवं पूजार्थे प्रत्यङ्ङादयः॥ क्रुङ्। क्रुञ्चौ। क्रुङ्भ्याम्॥ पयोमुक्, पयोमुग्। पयोमुचौ। पयोमुग्भ्याम्॥ उगित्त्वान्नुमि -
हिन्दी अनुवाद
पूजा अर्थ वाले अञ्च् की उपधा के न का लोप नहीं होता। प्राङ्, प्राञ्चौ; न-लोप न होने से अ-लोप भी नहीं — प्राञ्चः, प्राङ्भ्याम्, प्राङ्क्षु। इसी प्रकार पूजा अर्थ में प्रत्यङ् आदि। क्रुङ्, क्रुञ्चौ, क्रुङ्भ्याम्। पयोमुक्, पयोमुग्; पयोमुचौ, पयोमुग्भ्याम्। उगित् होने से नुम् में (आगे)।
सरल व्याख्या
आदर अर्थ में प्राञ्चः (द्वितीया बहुवचन भी) — न् नहीं हटता। पयोमुच् (बादल): पयोमुक्।
३४१
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.10
सान्तमहतः संयोगस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, उपधायाः, न, सर्वनामस्थाने, च, असम्बुद्धौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घोऽसम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने। महान्। महान्तौ। महान्तः। हे महन्। महद्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
सकारान्त संयोग और 'महत्' का जो नकार, उसकी उपधा को सम्बुद्धि-भिन्न सर्वनामस्थान परे रहते दीर्घ होता है। महान्, महान्तौ, महान्तः, हे महन्, महद्भ्याम्।
सरल व्याख्या
महत् (बड़ा) → महान्, महान्तौ, महान्तः।
३४२
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.14
अत्वसन्तस्य चाधातोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, उपधायाः, न, असम्बुद्धौ, सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
अत्वन्तस्योपधाया दीर्घो धातुभिन्नासन्तस्य चासम्बुद्धौ सौ परे। उगित्तवान्नुम्। धीमान्। धीमन्तौ। धीमन्तः। हे धीमन् शसादौ महद्वत्॥ भातेर्डवतुः। डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः। भवान्। भवान्तौ। भवन्तः। शत्रन्तस्य भवन्॥
हिन्दी अनुवाद
अतु-प्रत्ययान्त की उपधा को, और धातु-भिन्न असन्त की उपधा को, सम्बुद्धि-भिन्न सु परे रहते दीर्घ होता है। उगित् होने से नुम् — धीमान्, धीमन्तौ, धीमन्तः, हे धीमन्; शस् आदि में महत् के समान। भा धातु से डवतु — डित् होने के सामर्थ्य से भ-भिन्न की भी टि का लोप — भवान्, भवन्तौ, भवन्तः। शतृ-प्रत्ययान्त का 'भवन्'।
सरल व्याख्या
मतुप्/वतुप् वाले शब्द: श्रीमान्, धीमान्, भगवान्; सर्वनाम 'भवत्' (आप) → भवान्। पर 'भवत्' (होता हुआ, शतृ) → भवन्।
३४३
संज्ञासूत्रम् · अभ्यस्तसंज्ञा अष्टा० 6.1.5
उभे अभ्यस्तम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अजादेः, द्वितीयस्य, एकाचो द्वे प्रथमस्य
वृत्तिः
षाष्ठद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे स्तः॥
हिन्दी अनुवाद
छठे अध्याय के द्वित्व-प्रकरण में जो दो (रूप) विहित हैं, वे दोनों मिलकर 'अभ्यस्त' संज्ञक होते हैं।
सरल व्याख्या
धातु का द्वित्व होने पर (जैसे दा → ददा) दोनों मिलकर 'अभ्यस्त' कहलाते हैं।
३४४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.78
नाभ्यस्ताच्छतुः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, अङ्गस्य
वृत्तिः
अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न। ददत्, ददद्। ददतौ। ददतः॥
हिन्दी अनुवाद
अभ्यस्त से परे शतृ को नुम् नहीं होता। ददत्, ददद्; ददतौ, ददतः।
सरल व्याख्या
ददत् (देता हुआ) → ददतौ (ददन्तौ नहीं)।
३४५
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.6
जक्षित्यादयः षट् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अजादेः, द्वितीयस्य, अभ्यस्तम्, एकाचो द्वे प्रथमस्य
वृत्तिः
षड्धातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः। जक्षत्, जक्षद्। जक्षतौ। जक्षतः॥ एवं जाग्रत्। दरिद्रत्। शासत्। चकासत्॥ गुप्, गुब्। गुपौ। गुपः। गुब्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
जक्ष् और छह अन्य धातु — ये सात अभ्यस्त-संज्ञक होते हैं। जक्षत्, जक्षद्; जक्षतौ, जक्षतः। इसी प्रकार जाग्रत्, दरिद्रत्, शासत्, चकासत्। गुप्, गुब्; गुपौ, गुपः, गुब्भ्याम्।
सरल व्याख्या
जक्ष्, जागृ, दरिद्रा, चकास्, शास्, दीधी, वेवी — इनके शतृ रूपों में भी नुम् नहीं: जाग्रतौ।
३४६
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.60
त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, अनुपसर्गे, सुपि, क्विन्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
त्यदादिषूपपदेष्वज्ञानार्थाद्दृशेः कञ् स्यात्। चात् क्विन्॥
हिन्दी अनुवाद
त्यद् आदि उपपद होने पर, अज्ञान (देखने से भिन्न) अर्थ वाले दृश् धातु से कञ् होता है; 'च' से क्विन् भी।
सरल व्याख्या
तद् + दृश् → तादृश (वैसा), यद् + दृश् → यादृश।
३४७
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.91
आ सर्वनाम्नः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दृक्-दृश-वतुषु, उत्तरपदे
वृत्तिः
सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्याद्दृग्दृशवतुषु। तादृक्, तादृग्। तादृशौ। तादृशः। तादृग्भ्याम्॥ व्रश्चेति षः। जश्त्वचर्त्वे। विट्, विड्। विशौ। विशः। विड्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
दृक्, दृश, वतु परे रहते सर्वनाम को आकार अन्तादेश होता है। तादृक्, तादृग्; तादृशौ, तादृशः, तादृग्भ्याम्। 'व्रश्च' सूत्र से ष, जश्त्व-चर्त्व — विट्, विड्; विशौ, विशः, विड्भ्याम्।
सरल व्याख्या
त + दृश् → तादृश्; एतादृक्, कीदृक्, तावत्, यावत् — सर्वनाम का अन्त आ।
३४८
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.63
नशेर्वा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कुः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
नशेः कवर्गोऽन्तादेशो वा पदान्ते। नक्, नग्; नट्, नड्। नशौ। नशः। नग्भ्याम्, नड्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
पदान्त में नश् को विकल्प से कवर्ग अन्तादेश होता है। नक्, नग्, नट्, नड्; नशौ, नशः; नग्भ्याम्, नड्भ्याम्।
सरल व्याख्या
नश् के पदान्त में चार रूप।
३४९
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.58
स्पृशोऽनुदके क्विन् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कर्मणि, अनुपसर्गे, सुपि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः क्विन् । घृतस्पृक्, घृतस्पृग् । घृतस्पृशौ । घृतस्पृशः ॥ दधृक्, दधृग् । दधृषौ । दधृग्भ्याम् ॥ रत्नमुषौ । रत्नमुड्भ्याम् ॥ षट्, षड् । षड्भिः । षड्भ्यः । षण्णाम् । षट्सु ॥ रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात्
«ससजुषो रुः» [104] इति रुत्वम् ॥
हिन्दी अनुवाद
उदक-भिन्न सुबन्त उपपद होने पर स्पृश् से क्विन् होता है। घृतस्पृक्, घृतस्पृग्; घृतस्पृशौ, घृतस्पृशः। दधृक्, दधृग्; दधृषौ, दधृग्भ्याम्। रत्नमुषौ, रत्नमुड्भ्याम्। षट्, षड्; षड्भिः, षड्भ्यः, षण्णाम्, षट्सु। रुत्व के प्रति षत्व असिद्ध होने से 'ससजुषो रुः' से रुत्व।
सरल व्याख्या
घृतस्पृश् (घी छूने वाला) → घृतस्पृक्। षष् (छह) के रूप: षट्, षड्भिः, षण्णाम्, षट्सु।
३५०
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.76
र्वोरुपधाया दीर्घ इकः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: धातोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
रेफवान्तयोर्धात्वोरुपधाया इको दीर्घः पदान्ते। पिपठीः। पिपठिषौ। पिपठीर्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
र और व अन्त में हों ऐसी धातुओं की उपधा के इक् को पदान्त में दीर्घ होता है। पिपठीः, पिपठिषौ, पिपठीर्भ्याम्।
सरल व्याख्या
पिपठिष् (पढ़ना चाहने वाला) → पिपठीः।
३५१
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.58
नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सः, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्, अपदान्तस्य मूर्धन्यः, इण्कोः
वृत्तिः
एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः। ष्टुत्वेन पूर्वस्य षः। पिपठीष्षु, पिपठीःषु॥ चिकीः। चिकीर्षौ। चिकीर्भ्याम्। चिकीर्षु॥ विद्वान्। विद्वांसौ। हे विद्वन्॥
हिन्दी अनुवाद
नुम्, विसर्ग, शर् — इनमें से प्रत्येक से व्यवधान होने पर भी इण् और कवर्ग से परे स को मूर्धन्य होता है। ष्टुत्व से पूर्व (स) का ष — पिपठीष्षु, पिपठीःषु। चिकीः, चिकीर्षौ, चिकीर्भ्याम्, चिकीर्षु। विद्वान्, विद्वांसौ, हे विद्वन्।
सरल व्याख्या
बीच में अनुस्वार या विसर्ग हो तो भी स् → ष्: धनूंषि, हवींषि। विद्वस् (विद्वान्) → विद्वान्, विद्वांसौ।
३५२
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.131
वसोः सम्प्रसारणम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
वस्वन्तस्य भस्य सम्प्रसारणं स्यात्। विदुषः। वसुस्रंस्विति दः। विद्वद्भ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
वसु-प्रत्ययान्त भ-संज्ञक को सम्प्रसारण होता है। विदुषः। 'वसुस्रंसु' से द — विद्वद्भ्याम्।
सरल व्याख्या
विद्वस् + शस् → विदुस् → विदुषः; विदुषा, विदुषे।
३५३
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.89
पुंसोऽसुङ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य
वृत्तिः
सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंसोऽसुङ् स्यात्। पुमान्। हे पुमन्। पुमांसौ। पुंसः। पुम्भ्याम्। पुंसु॥ ऋदुशनेत्यनङ्। उशना। उशनसौ। «अस्य संबुद्धौ वानङ्, नलोपश्च वा वाच्यः» (वार्त्तिकम्)। हे उशन, हे उशनन्, हे उशनः। हे उशनसौ। उशनोभ्याम्। उशनस्सु॥ अनेहा। अनेहसौ। हे अनेहः॥ वेधाः। वेधसौ। हे वेधः। वेधोभ्याम्॥
हिन्दी अनुवाद
सर्वनामस्थान की विवक्षा में पुंस् को असुङ् होता है। पुमान्, हे पुमन्, पुमांसौ, पुंसः, पुम्भ्याम्, पुंसु। 'ऋदुशन' से अनङ् — उशना, उशनसौ। (वार्तिक) इसे सम्बुद्धि में विकल्प से अनङ् और विकल्प से न-लोप कहना चाहिए — हे उशन, हे उशनन्, हे उशनः; हे उशनसौ; उशनोभ्याम्, उशनस्सु। अनेहा, अनेहसौ, हे अनेहः। वेधाः, वेधसौ, हे वेधः, वेधोभ्याम्।
सरल व्याख्या
पुंस् (पुरुष): पुमान्, पुमांसौ, पुमांसः; पुंसा। उशनस् (शुक्राचार्य) → उशना। वेधस् (ब्रह्मा) → वेधाः।
३५४
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.107
अदस औ सुलोपश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विभक्तौ, सौ, अङ्गस्य
वृत्तिः
अदस औकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे सुलोपश्च। तदोरिति सः। असौ। त्यदाद्यत्वम्। वृद्धिः॥
हिन्दी अनुवाद
सु परे रहते अदस् को औकार अन्तादेश और सु का लोप होता है; 'तदोः' से स — असौ। (अन्यत्र) त्यदादि-अत्व, वृद्धि।
सरल व्याख्या
अदस् (वह, दूरवर्ती) → असौ।
३५५
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.80
अदसोऽसेर्दादु दो मः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य मश्च। आन्तरतम्याद्ध्रस्वस्य उः, दीर्घस्य ऊः। अमू। जसः शी। गुणः॥
हिन्दी अनुवाद
असान्त-भिन्न अदस् के द से परे (स्वर) को उ/ऊ और द को म होता है। सादृश्य से ह्रस्व के स्थान पर उ, दीर्घ के स्थान पर ऊ — अमू। जस् को शी, गुण (होकर आगे)।
सरल व्याख्या
अदस् → अद → (द → म, आ → ऊ) अमू (वे दो)।
३५६
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.81
एत ईद्बहुवचने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अदसः, दात्, उ, दः, मः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
अदसो दात्परस्यैत ईद्दस्य च मो बह्वर्थोक्तौ। अमी। पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे। अमुम्। अमू। अमून्। मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः॥
हिन्दी अनुवाद
बहुत्व की उक्ति में अदस् के द से परे एकार को ईत् और द को म होता है। अमी। 'पूर्वत्रासिद्धम्' से विभक्ति-कार्य पहले, उत्व-मत्व बाद में — अमुम्, अमू, अमून्। मुत्व करने पर घि-संज्ञा में 'ना' भाव (होकर आगे)।
सरल व्याख्या
अदे → अमी (वे सब)। अमुम् (उसे), अमून् (उन सबको)।
३५७
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.3
न मु ने ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना । अमूभ्याम् अमूभ्याम् अमूभ्याम् । अमीभिः। अमुष्मै । अमीभ्यः अमीभ्यः । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः अमुयोः । अमीषाम् । अमुष्मिन् । अमीषु ॥
हिन्दी अनुवाद
'ना' भाव करना हो या कर लिया हो, (दोनों में) मु-भाव असिद्ध नहीं होता। अमुना, अमूभ्याम् (तीन बार), अमीभिः, अमुष्मै, अमीभ्यः (दो बार), अमुष्मात्, अमुष्य, अमुयोः (दो बार), अमीषाम्, अमुष्मिन्, अमीषु।
सरल व्याख्या
अदस् के पुंलिङ्ग रूप: असौ, अमू, अमी; अमुना, अमीभिः; अमुष्मै; अमुष्य, अमीषाम्; अमुष्मिन्।
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in