स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥
वृत्तिः
स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः। स्वर्। अन्तर्। प्रातर्। पुनर्। सनुतर्। उच्चैस्। नीचैस्। शनैस्। ऋधक्। ऋते। युगपत्। आरात्। पृथक्। ह्यस्। श्वस्। दिवा। रात्रौ। सायम्। चिरम्। मनाक्। ईषत्। जोषम्। तूष्णीम्। बहिस्। अवस्। समया। निकषा। स्वयम्। वृथा। नक्तम्। नञ्। हेतौ। इद्धा। अद्धा। सामि। वत्। ब्राह्मणवत्। क्षत्रियवत्। सना। सनत्। सनात्। उपधा। तिरस्। अन्तरा। अन्तरेण। ज्योक्। कम्। शम्। सहसा। विना। नाना। स्वस्ति। स्वधा। अलम्। वषट्। श्रौषट्। वौषट्। अन्यत्। अस्ति। उपांशु। क्षमा। विहायसा। दोषा। मृषा। मिथ्या। मुधा। पुरा। मिथो। मिथस्। प्रायस्। मुहुस्। प्रवाहुकम्। प्रवाहिका। आर्यहलम्। अभीक्ष्णम्। साकम्। सार्धम्। नमस्। हिरुक्। धिक्। अथ। अम्। आम्। प्रताम्। प्रशान्। प्रतान्। मा। माङ्। आकृतिगणोऽयम्। च । वा। ह। अह। एव। एवम्। नूनम्। शश्वत्। युगपत्। भूयस्। कूपत्। कुवित्। नेत्। चेत्। चणकच्चित्। यत्र। नह। हन्त। माकिः। माकिम्। नकिः। नकिम्। माङ्। नञ्। यावत्। तावत्। त्वै। द्वै। न्वै। रै। श्रौषट्। वौषट्। स्वाहा। स्वधा। वषट्। तुम्। तथाहि। खलु। किल। अथो। अथ। सुष्ठु। स्म। आदह। «उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च» (गणसूत्रम्)। अवदत्तम्। अहंयुः। अस्तिक्षीरा। अ। आ। इ। ई। उ। ऊ। ए। ऐ। ओ। औ। पशु। शुकम्। यथाकथाच। पाट्। प्याट्। अङ्ग। है। हे। भोः। अये। द्य। विषु। एकपदे। युत्। आतः। चादिरप्याकृतिगणः॥ तसिलादयः प्राक् पाशपः। शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः। अम्। आम्। कृत्वोर्थाः। तसिवती। नानाञौ। एतदन्तमप्यव्ययम्॥
हिन्दी अनुवाद
स्वर् आदि (शब्द) और निपात अव्यय-संज्ञक होते हैं। (स्वरादि गण) स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, ह्यस्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्, अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि, वत् (ब्राह्मणवत्, क्षत्रियवत्), सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, अस्ति, उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहुकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अथ, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशान्, प्रतान्, मा, माङ् — यह आकृतिगण है। (चादि निपात) च, वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, भूयस्, कुवित्, नेत्, चेत्, यत्र, हन्त, यावत्, तावत्, स्वाहा, स्वधा, तथाहि, खलु, किल, अथो, सुष्ठु, स्म इत्यादि। (गणसूत्र) उपसर्ग, विभक्ति और स्वर के प्रतिरूपक भी — अवदत्तम्, अहंयुः, अस्तिक्षीरा; अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ; अङ्ग, है, हे, भोः, अये इत्यादि — चादि भी आकृतिगण है। (तद्धित में) तसिल् आदि (पाशप् से पहले के), शस् आदि (समासान्त से पहले के), अम्, आम्, कृत्वसुच्-अर्थक, तसि, वति, ना, नाञ् — इन प्रत्ययों से अन्त होने वाले शब्द भी अव्यय हैं।
सरल व्याख्या
अव्यय वे शब्द हैं जिनका रूप कभी नहीं बदलता। स्वर् (स्वर्ग), प्रातः, पुनः, उच्चैः, शनैः, ह्यः (कल), श्वः (आने वाला कल), च, वा, एव, इति, खलु, किल, नमः, स्वस्ति, स्वाहा — सब अव्यय। तद्धित के यत्र, तत्र, कुतः, सर्वथा, द्विधा आदि भी अव्यय हैं।