🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:20:36 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

२६. नामधातवः

नामधातु · सूत्र 716–725 (10)
७१६ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.8
सुप आत्मनः क्यच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कर्मणः, इच्छायां, वा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
इषिकर्मण एषितुः संबन्धिनः सुबन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
इष् का कर्म, और इच्छा करने वाले से सम्बन्धित सुबन्त से इच्छा अर्थ में विकल्प से क्यच् प्रत्यय होता है।
सरल व्याख्या
नामधातु: संज्ञा-शब्द से क्रिया बनाना। 'अपने लिये पुत्र चाहता है' = पुत्रीयति।
७१७ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.71
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुक्
वृत्तिः
एतयोरवयवस्य सुपो लुक्॥
हिन्दी अनुवाद
धातु और प्रातिपदिक के अवयव सुप् का लुक् होता है।
सरल व्याख्या
पुत्रम् + क्यच् में बीच की विभक्ति 'म्' हट जाती है: पुत्र + य।
७१८ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.33
क्यचि च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ई, अस्य, अङ्गस्य
वृत्तिः
अवर्णस्य ईः। आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति॥
हिन्दी अनुवाद
क्यच् परे रहते अवर्ण को ई होता है। आत्मनः पुत्रम् इच्छति = पुत्रीयति।
सरल व्याख्या
पुत्र + य → पुत्री + य + ति → पुत्रीयति।
७१९ संज्ञासूत्रम् · पदसंज्ञा अष्टा० 1.4.15
नः क्ये ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदम्, आकडारात् एका संज्ञा
वृत्तिः
क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं नान्यत् । नलोपः । राजीयति । नान्तमेवेति किम् ? वाच्यति । हलि च । गीर्यति । पूर्यति । धातोरित्येव । नेत - दिवमिच्छति दिव्यति ॥
हिन्दी अनुवाद
क्यच् और क्यङ् परे रहते नान्त ही पद होता है, अन्य नहीं। न-लोप — राजीयति। नान्त ही क्यों? वाच्यति। 'हलि च' — गीर्यति, पूर्यति। धातु का ही (हो तब); नहीं तो — दिवम् इच्छति = दिव्यति।
सरल व्याख्या
राजन् + क्यच् → राज + य → राजीयति (राजा चाहता है)।
७२० विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.50
क्यस्य विभाषा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, लोपः, हलः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, आर्धधातुके
वृत्तिः
हलः परयोः क्यच्क्यङोर्लोपो वार्धधातुके। आदेः परस्य। अतो लोपः। तस्य स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणो न। समिधिता, समिध्यिता॥
हिन्दी अनुवाद
हल् से परे क्यच् और क्यङ् का आर्धधातुक में विकल्प से लोप होता है; 'आदेः परस्य'; 'अतो लोपः'; उसके स्थानिवत् होने से लघूपध-गुण नहीं — समिधिता, समिध्यिता।
सरल व्याख्या
समिध्य (समिधा चाहना) के लुट् के दो रूप।
७२१ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.9
काम्यच्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कर्मणः, इच्छायां, वा, सुपः, आत्मनः, क्यच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
उक्तविषये काम्यच् स्यात्। पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति। पुत्रकाम्यिता॥
हिन्दी अनुवाद
उक्त विषय में काम्यच् होता है। पुत्रम् आत्मनः इच्छति = पुत्रकाम्यति; पुत्रकाम्यिता।
सरल व्याख्या
इच्छा अर्थ में दूसरा प्रत्यय 'काम्य': पुत्रकाम्यति, धनकाम्यति।
७२२ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.10
उपमानादाचारे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कर्मणः, वा, सुपः, क्यच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
उपमानात्कर्मणः सुबन्तादाचारेर्थे क्यच्। पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम्। विष्णूयति द्विजम्॥ «सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः» । अतो गुणे। कृष्ण इवाचरति कृष्णति। स्व इवाचरति स्वति। सस्वौ॥
हिन्दी अनुवाद
उपमान-रूप कर्म-सुबन्त से आचार (व्यवहार) अर्थ में क्यच् होता है। पुत्रम् इव आचरति = पुत्रीयति छात्रम् (छात्र के साथ पुत्र जैसा व्यवहार करता है); विष्णूयति द्विजम्। (वार्तिक) सब प्रातिपदिकों से विकल्प से क्विप् कहना चाहिए। 'अतो गुणे' — कृष्ण इव आचरति = कृष्णति; स्व इव आचरति = स्वति; सस्वौ।
सरल व्याख्या
'के समान व्यवहार करना' अर्थ में भी नामधातु: पुत्रीयति (पुत्रवत् मानता है), कृष्णति (कृष्ण जैसा आचरण करता है)।
७२३ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.15
अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, न, उपधायाः, अङ्गस्य
वृत्तिः
अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात्क्वौ झलादौ च क्ङिति। इदमिवाचरति इदामति। राजेव राजानति। पन्था इव पथीनति॥
हिन्दी अनुवाद
क्वि और झलादि कित्-ङित् परे रहते अनुनासिकान्त की उपधा को दीर्घ होता है। इदम् इव आचरति = इदामति; राजा इव = राजानति; पन्था इव = पथीनति।
सरल व्याख्या
राजन् + क्विप् → राजानति (राजा जैसा आचरण करता है)।
७२४ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.14
कष्टाय क्रमणे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वा, क्यङ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
चतु्र्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् । कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहत इत्यर्थः ॥
हिन्दी अनुवाद
चतुर्थ्यन्त 'कष्ट' शब्द से उत्साह अर्थ में क्यङ् होता है। कष्टाय क्रमते = कष्टायते — अर्थात् पाप करने का उत्साह करता है।
सरल व्याख्या
कष्टायते = बुरा काम करने को उद्यत होता है।
७२५ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.17
शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वा, क्यङ्, कर्मणः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे क्यङ् स्यात् । «शब्दं करोति शब्दायते» (गणसूत्रम्) ॥ «तत्करोति तदाचष्टे» (गणसूत्रम्) इति णिचि ॥ «प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्» (वार्त्तिकम्) (वार्त्तिकम्) । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्यात्, इष्ठे यथा प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावरभावटिलोपविन्मतुब्लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाद्यादेशभसंज्ञास्तद्वण्णावपि स्युः । इत्यल्लोपः । घटं करोत्याचष्टे वा घटयति ॥ इति नामधातवः ॥
हिन्दी अनुवाद
शब्द, वैर, कलह, अभ्र, कण्व, मेघ — इन कर्मों से 'करता है' अर्थ में क्यङ् होता है। (गणसूत्र) शब्दं करोति = शब्दायते। (गणसूत्र) 'तत्करोति तदाचष्टे' (उसे करता है/कहता है) — इस अर्थ में णिच्। (वार्तिक) प्रातिपदिक से धातु-अर्थ में बहुलता से इष्ठ के समान णिच् होता है — अर्थात् इष्ठ प्रत्यय में जैसे प्रातिपदिक को पुंवद्भाव, र-भाव, टि-लोप, विन्-मतुप्-लोप, यण्-आदि-लोप, प्र-स्थ-स्फ आदि आदेश, भ-संज्ञा होते हैं, वैसे णि में भी; इससे अ-लोप — घटं करोति आचष्टे वा = घटयति। (नामधातु समाप्त।)
सरल व्याख्या
शब्दायते (शब्द करता है), कलहायते (झगड़ता है), मेघायते। संज्ञा से णिच्: घटयति (घड़ा बनाता है)। (नामधातु पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें