🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:22:26 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

२५. यङ्लुगन्तप्रक्रिया

यङ्लुगन्त · सूत्र 714–715 (2)
७१४ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.74
यङोऽचि च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुक्, बहुलम्
वृत्तिः
यङोऽचि प्रत्यये लुक् स्यात्, चकारात्तं विनापि क्वचित्। अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति। ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्द्वित्वम्। अभ्यासकार्यम्। धातुत्वाल्लडादयः। शेषात्कर्तरीति परस्मैपदम्। चर्करीतं चेत्यदादौ पाठाच्छपो लुक्॥
हिन्दी अनुवाद
अजादि प्रत्यय परे रहते यङ् का लुक् होता है, 'च' से उसके बिना भी कहीं। यह अनैमित्तिक है, अन्तरङ्ग होने से पहले होता है; फिर प्रत्ययलक्षण से यङन्त होने के कारण द्वित्व, अभ्यास-कार्य; धातु होने से लट् आदि; 'शेषात् कर्तरि' से परस्मैपद; 'चर्करीतं च' से अदादि में पाठ होने से शप् का लुक्।
सरल व्याख्या
यङ्लुगन्त: यङ् (य) हट जाता है पर द्वित्व बना रहता है, और रूप परस्मैपद में अदादि जैसे चलते हैं: बोभवीति / बोभोति।
७१५ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.94
यङो वा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पिति, सार्वधातुके, हलि, ईट्, अङ्गस्य
वृत्तिः
यङ्लुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येड् वा स्यात्। भूसुवोरिति गुणनिषेधो यङ्लुकि भाषायां न, बोभूतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपातनात् । बोभवीति, बोभोति । बोभूतः । अदभ्यस्तात् । बोभुवति । बोभवाञ्चकार, बोभवामास । बोभविता । बोभविष्यति । बोभवीतु, बोभोतु, बोभूतात् । बोभूताम् । बोभुवतु । बोभूहि । बोभवानि । अबोभवीत्, अबोभोत् । अबोभूताम् । अबोभवुः । बोभूयात् । बोभूयाताम् । बोभूयुः । बोभूयात् । बोभूतास्ताम् । बोभूतासुः । गातिस्थेति सिचो लुक् । यङो वेतीट्पक्षे गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद्वुक् । अबोभूवीत्, अबोभोत् । अबोभूताम् । अबोभूवुः । अबोभविष्यत् ॥ इति यङ्लुक्प्रक्रिया ॥
हिन्दी अनुवाद
यङ्लुगन्त से परे हलादि पित् सार्वधातुक को विकल्प से ईट् होता है। 'भूसुवोः' से गुण-निषेध यङ्लुक् में लोक-भाषा में नहीं होता — 'बोभूतु', 'तेतिक्ते' वेद में निपातन से। बोभवीति/बोभोति, बोभूतः; 'अदभ्यस्तात्' — बोभुवति; बोभवाञ्चकार/बोभवामास; बोभविता, बोभविष्यति; बोभवीतु/बोभोतु/बोभूतात्, बोभूताम्, बोभुवतु, बोभूहि, बोभवानि; अबोभवीत्/अबोभोत्, अबोभूताम्, अबोभवुः; बोभूयात्, बोभूयाताम्, बोभूयुः; (आशीः) बोभूयात्, बोभूयास्ताम्, बोभूयासुः; 'गातिस्था' से सिच् का लुक्; 'यङो वा' से ईट् पक्ष में गुण को बाधकर नित्य होने से वुक् — अबोभूवीत्/अबोभोत्, अबोभूताम्, अबोभूवुः, अबोभविष्यत्। (यङ्लुक् प्रक्रिया समाप्त।)
सरल व्याख्या
भू का यङ्लुक्: बोभवीति / बोभोति (बार-बार होता है)। (यङ्लुक् पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें