📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
२४. यङन्तप्रक्रिया
यङन्त (पुनः-पुनः/अतिशय) · सूत्र 707–713 (7)
७०७
अधिकारसूत्रम् · धात्वधिकारः (प्रथमः) अष्टा० 3.1.22
धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
पौनः पुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यङ् स्यात् ॥
हिन्दी अनुवाद
पौनःपुन्य (बार-बार) और भृश (अतिशय) अर्थ द्योत्य हो तो एकाच् हलादि धातु से यङ् होता है।
सरल व्याख्या
बार-बार या बहुत अधिक करने के अर्थ में 'यङ्' (य, आत्मनेपद): भू → बोभूयते (बार-बार/बहुत होता है)।
७०८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.82
गुणो यङ्लुकोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभ्यासस्य, अङ्गस्य, अभ्यासस्य
वृत्तिः
अभ्यासस्य गुणो यङि यङ्लुकि च परतः। ङिदन्तत्वादात्मनेपदम्। पुनः पुनरतिशयेन वा भवति बोभूयते। बोभूयाञ्चक्रे। अबोभूयिष्ट॥
हिन्दी अनुवाद
यङ् और यङ्लुक् परे रहते अभ्यास को गुण होता है। ङित् होने से आत्मनेपद। पुनः पुनः अतिशयेन वा भवति = बोभूयते। बोभूयाञ्चक्रे, अबोभूयिष्ट।
सरल व्याख्या
भू → बोभू (अभ्यास में गुण) + य + ते → बोभूयते।
७०९
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.23
नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: यङ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे॥
हिन्दी अनुवाद
गति-अर्थक धातु से कुटिलता (टेढ़ी चाल) में ही नित्य यङ् होता है, क्रियासमभिहार में नहीं।
सरल व्याख्या
गमन-अर्थक धातुओं का यङन्त 'टेढ़ा-मेढ़ा चलना' अर्थ देता है।
७१०
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.83
दीर्घोऽकितः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभ्यासस्य, यङ्लुकोः, अङ्गस्य, अभ्यासस्य
वृत्तिः
अकितोऽभ्यासस्य दीर्घो यङ्यङ्लुकोः। कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते॥
हिन्दी अनुवाद
यङ् और यङ्लुक् में अकित् अभ्यास को दीर्घ होता है। कुटिलं व्रजति = वाव्रज्यते।
सरल व्याख्या
व्रज् → वाव्रज्यते (टेढ़ा चलता है)।
७११
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.49
यस्य हलः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, लोपः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, आर्धधातुके
वृत्तिः
यस्येति संघातग्रहणम्। हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्धधातुके। आदेः परस्य। अतो लोपः। वाव्रजाञ्चक्रे। वाव्रजिता॥
हिन्दी अनुवाद
'यस्य' से समूह (य-शब्द) का ग्रहण। हल् से परे य-शब्द का आर्धधातुक में लोप होता है; 'आदेः परस्य'; 'अतो लोपः' — वाव्रजाञ्चक्रे, वाव्रजिता।
सरल व्याख्या
आर्धधातुक लकारों में यङ् का 'य' हटता है: वाव्रजिता।
७१२
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.90
रीगृदुपधस्य च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभ्यासस्य, यङ्लुकोः, अङ्गस्य, अभ्यासस्य
वृत्तिः
ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रीगागमो यङ्यङ्लुकोः। वरीवृत्यते। वरीवृताञ्चक्रे। वरीवर्तिता॥
हिन्दी अनुवाद
यङ् और यङ्लुक् में ऋत्-उपध धातु के अभ्यास को रीक् आगम होता है। वरीवृत्यते, वरीवृताञ्चक्रे, वरीवर्तिता।
सरल व्याख्या
वृत् → वरीवृत्यते (बार-बार घूमता है)।
७१३
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.4.39
क्षुभ्नाऽऽदिषु च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: रषाभ्याम्, न, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
णत्वं न । नरीनृत्यते । जरीगृह्यते ॥ इति यङन्तप्रक्रिया ॥
हिन्दी अनुवाद
क्षुभ्ना आदि में णत्व नहीं होता। नरीनृत्यते, जरीगृह्यते। (यङन्त प्रक्रिया समाप्त।)
सरल व्याख्या
नृत् → नरीनृत्यते (बार-बार नाचता है) — यहाँ न् का ण् नहीं। (यङन्त पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in