🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:20:27 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

२३. सन्नन्तप्रक्रिया

सन्नन्त (इच्छार्थक) · सूत्र 701–706 (6)
७०१ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.7
धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सन्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च
वृत्तिः
इषिकर्मण इषिणैककर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम्॥ 〔धातु 1: पठ — व्यक्तायां वाचि〕 ॥
हिन्दी अनुवाद
इष् (चाहना) का कर्म बनी हुई, इष् के समान कर्ता वाली धातु से इच्छा अर्थ में विकल्प से सन् प्रत्यय होता है। (धातु 1) पठ् — स्पष्ट बोलना।
सरल व्याख्या
इच्छार्थक (सन्नन्त) क्रिया: 'पढ़ना चाहता है' = पिपठिषति। शर्त — इच्छा करने वाला और क्रिया करने वाला एक ही हो।
७०२ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.9
सन्यङोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अजादेः, द्वितीयस्य, धातोः, अनभ्यासस्य, एकाचो द्वे प्रथमस्य
वृत्तिः
सन्नन्तस्य यङन्तस्य च धातोरनभ्यासस्य प्रथमस्यैकाचो द्वे स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्य। सन्यतः। पठितुमिच्छति पिपठिषति। कर्मणः किम्? गमनेनेच्छति। समानकर्तृकात् किम्? शिष्याः पठन्त्वितीच्छति गुरुः। वा ग्रहणाद्वाक्यमपि॥ लुङ्सनोर्घसॢ॥
हिन्दी अनुवाद
सन्नन्त और यङन्त धातु के अनभ्यास प्रथम एकाच् को द्वित्व होता है, अजादि के द्वितीय को। 'सन्यतः' (से अभ्यास में इ) — पठितुम् इच्छति = पिपठिषति। कर्म का क्यों? गमनेन इच्छति (यहाँ नहीं)। समान कर्ता क्यों? 'शिष्याः पठन्तु' इति इच्छति गुरुः (यहाँ नहीं)। 'वा' ग्रहण से वाक्य भी (पठितुम् इच्छति)। 'लुङ्सनोर्घसॢ'।
सरल व्याख्या
पठ् + सन् → पठिष → (द्वित्व, अ → इ) पिपठिषति। विकल्प होने से 'पठितुम् इच्छति' भी शुद्ध।
७०३ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.49
सः स्यार्द्धधातुके ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तः, अङ्गस्य
वृत्तिः
सस्य तः स्यात्सादावार्धधातुके । अत्तुमिच्छति जिघत्सति । एकाच इति नेट् ॥
हिन्दी अनुवाद
सकारादि आर्धधातुक परे रहते स को त होता है। अत्तुम् इच्छति = जिघत्सति। 'एकाच' से इट् नहीं।
सरल व्याख्या
अद् → घस् → जिघत्सति (खाना चाहता है)।
७०४ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.16
अज्झनगमां सनि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: दीर्घः, न, उपधायाः, क्वि-झलोः, क्ङिति, अङ्गस्य
वृत्तिः
अजन्तानां हन्तेरजादेशगमेश्च दीर्घो झलादौ सनि॥
हिन्दी अनुवाद
झलादि सन् परे रहते अजन्त (धातुओं), हन् और अजादेश गम् को दीर्घ होता है।
सरल व्याख्या
चि → चिचीषति, श्रु → शुश्रूषते — स्वर दीर्घ।
७०५ अतिदेशसूत्रम् · कित्त्वातिदेशः अष्टा० 1.2.9
इको झल् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कित्, सन्, च
वृत्तिः
इगन्ताज्झलादिः सन् कित् स्यात्। ॠत इद्धातोः। कर्तुमिच्छति चिकीर्षति॥
हिन्दी अनुवाद
इगन्त से परे झलादि सन् कित् होता है। 'ॠत इद्धातोः' — कर्तुम् इच्छति = चिकीर्षति।
सरल व्याख्या
कृ → कीर् → चिकीर्षति (करना चाहता है); 'चिकीर्षा' (इच्छा) इसी से।
७०६ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.12
सनि ग्रहगुहोश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: न, इट्, श्र्युकः, अङ्गस्य
वृत्तिः
ग्रहेर्गुहेरुगन्ताच्च सन इण् न स्यात् । बुभूषति ॥ इति सन्नन्तप्रक्रिया ॥
हिन्दी अनुवाद
ग्रह्, गुह् और उगन्त से सन् को इट् नहीं होता। बुभूषति। (सन्नन्त प्रक्रिया समाप्त।)
सरल व्याख्या
भू → बुभूषति (होना चाहता है), ग्रह् → जिघृक्षति, श्रु → शुश्रूषते। (सन्नन्त पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें