🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:19:41 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

३०. भावकर्मप्रक्रिया

भाववाच्य-कर्मवाच्य · सूत्र 747–755 (9)
७४७ विधिसूत्रम् अष्टा० 1.3.13
भावकर्मणोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्मनेपदम्
वृत्तिः
भावे कर्मणि च धातोः लस्यात्मनेपदम्॥
हिन्दी अनुवाद
भाव और कर्म में धातु के ल को आत्मनेपद होता है।
सरल व्याख्या
भाववाच्य और कर्मवाच्य में सदा आत्मनेपद: पठ्यते, भूयते।
७४८ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.67
सार्वधातुके यक् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: भावकर्मणोः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
धातोर्यक् भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके। भावः क्रिया। सा च भावार्थकलकारेणानूद्यते। युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्याभावात्प्रथमः पुरुषः। तिङ्वाच्यक्रियाया अद्रव्यरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि किंत्वेकवचनमेवोत्सर्गतः। त्वया मया अन्यैश्च भूयते। बभूवे॥
हिन्दी अनुवाद
भाव या कर्म के वाचक सार्वधातुक परे रहते धातु से यक् होता है। भाव = क्रिया; वह भावार्थक लकार से अनूदित होती है। युष्मद्-अस्मद् से सामानाधिकरण्य न होने से प्रथम पुरुष; तिङ् से वाच्य क्रिया अद्रव्य-रूप होने से द्वित्व आदि की प्रतीति नहीं, अतः द्विवचन आदि नहीं, सामान्यतः एकवचन ही। त्वया मया अन्यैः च भूयते। बभूवे।
सरल व्याख्या
कर्मवाच्य/भाववाच्य का चिह्न 'य': भू + य + ते → भूयते (होया जाता है)। भाववाच्य में सदा प्रथम पुरुष एकवचन: मया भूयते, त्वया गम्यते।
७४९ अतिदेशसूत्रम् · चिण्वत्कार्यातिदेशः अष्टा० 6.4.62
स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, आर्धधातुके
वृत्तिः
उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च। चिण्वद्भावपक्षेऽयमिट्। चिण्वद्भावाद् वृद्धिः। भाविता, भविता। भाविष्यते, भविष्यते। भूयताम्। अभूयत। भाविषीष्ट, भविषीष्ट॥
हिन्दी अनुवाद
उपदेश में अजन्त और हन्, ग्रह्, दृश् को स्य, सिच्, सीयुट्, तास् में भाव-कर्म के गम्यमान होने पर विकल्प से चिण् के समान अङ्ग-कार्य और स्य आदि को इट् होता है। चिण्वद्भाव पक्ष में यह इट्; चिण्वद्भाव से वृद्धि — भाविता/भविता, भाविष्यते/भविष्यते, भूयताम्, अभूयत, भाविषीष्ट/भविषीष्ट।
सरल व्याख्या
कर्मवाच्य लुट्/लृट् में दो रूप: भाविता / भविता; दायिता / दाता।
७५० विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.66
चिण् भावकर्मणोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुङि, च्लेः, ते, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
च्लेश्चिण्स्याद्भावकर्मवाचिनि तशब्दे परे। अभावि। अभाविष्यत, अभविष्यत। अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात्सकर्मकः। अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च। अनुभूयेते। अनुभूयन्ते। त्वमनुभूयसे। अहमनुभूये। अन्वभावि। अन्वभाविषाताम्, अन्वभविषाताम्। णिलोपः। भाव्यते। भावयाञ्चक्रे, भावयाम्बभूवे, भावयामासे। चिण्वदिट्। आभीयत्वेनासिद्धत्वाण्णिलोपः। भाविता, भावयिता। भाविष्यते, भावयिष्यते। अभाव्यत। भाव्येत। भाविषीष्ट, भावयिषीष्ट। अभावि। अभाविषाताम्, अभावयिषाताम्॥ बुभूष्यते॥ अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः। स्तूयते विष्णुः। स्ताविता, स्तोता। स्ताविष्यते, स्तोष्यते। अस्तावि। अस्ताविषाताम्, अस्तोषाताम्॥ ऋ गतौ। गुणोऽर्तीति गुणः। अर्यते॥ स्मृ स्मरणे। स्मर्यते। सस्मरे। उपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट्। आरिता, अर्ता। स्मारिता, स्मर्ता। अनिदितामिति नलोपः। स्रस्यते। इदितस्तु नन्द्यते। संप्रसारणम्। इज्यते॥
हिन्दी अनुवाद
भाव-कर्म वाचक 'त' परे रहते च्लि को चिण् होता है। अभावि, अभाविष्यत/अभविष्यत। अकर्मक भी उपसर्ग के कारण सकर्मक होता है — अनुभूयते आनन्दः चैत्रेण त्वया मया च; अनुभूयेते, अनुभूयन्ते; त्वम् अनुभूयसे; अहम् अनुभूये; अन्वभावि; अन्वभाविषाताम्/अन्वभविषाताम्। (णिजन्त) णि-लोप — भाव्यते; भावयाञ्चक्रे, भावयाम्बभूवे, भावयामासे; चिण्वदिट्, आभीय होने से असिद्ध होकर णि-लोप — भाविता/भावयिता, भाविष्यते/भावयिष्यते, अभाव्यत, भाव्येत, भाविषीष्ट/भावयिषीष्ट, अभावि, अभाविषाताम्/अभावयिषाताम्। (सन्नन्त) बुभूष्यते। 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' — स्तूयते विष्णुः; स्ताविता/स्तोता; स्ताविष्यते/स्तोष्यते; अस्तावि; अस्ताविषाताम्/अस्तोषाताम्। ऋ (गति) — 'गुणोऽर्ति' से गुण — अर्यते। स्मृ (स्मरण) — स्मर्यते, सस्मरे; 'उपदेश' ग्रहण से चिण्वदिट् — आरिता/अर्ता, स्मारिता/स्मर्ता। 'अनिदिताम्' से न-लोप — स्रस्यते; इदित् का तो — नन्द्यते। सम्प्रसारण — इज्यते।
सरल व्याख्या
कर्मवाच्य लुङ् प्रथम पुरुष एकवचन 'इ' से: अभावि, अकारि (किया गया), अपाठि। उपसर्ग से अकर्मक भी सकर्मक: अनुभूयते आनन्दः (आनन्द अनुभव किया जाता है)। स्तूयते (स्तुति की जाती है), इज्यते (यजन किया जाता है)।
७५१ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.44
तनोतेर्यकि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, आत्, विभाषा, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
आकारोऽन्तादेशो वा स्यात्। तायते, तन्यते॥
हिन्दी अनुवाद
यक् परे रहते तन् को विकल्प से आकार अन्तादेश होता है। तायते, तन्यते।
सरल व्याख्या
तन् का कर्मवाच्य: तायते / तन्यते।
७५२ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.65
तपोऽनुतापे च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुङि, च्लेः, चिण्, ते, कर्मकर्तरि, न, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
तपश्च्लेश्चिण् न स्यात् कर्मकर्तर्यनुतापे च। अन्वतप्त पापेन। घुमास्थेतीत्त्वम्। दीयते। धीयते। ददे॥
हिन्दी अनुवाद
कर्मकर्ता में और अनुताप (पछतावा) अर्थ में तप् से च्लि को चिण् नहीं होता। अन्वतप्त पापेन। 'घुमास्था' से ईत्व — दीयते, धीयते, ददे।
सरल व्याख्या
अन्वतप्त पापेन (पाप से पछताया)। दा → दीयते (दिया जाता है), धा → धीयते।
७५३ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.33
आतो युक् चिण्कृतोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वृद्धिः, ञ्णिति, अङ्गस्य
वृत्तिः
आदन्तानां युगागमः स्याच्चिणि ञ्णिति कृति च। दायिता, दाता। दायिषीष्ट, दासीष्ट। अदायि। अदायिषाताम्॥ भज्यते॥
हिन्दी अनुवाद
चिण् और ञित्-णित् कृत् परे रहते आदन्तों को युक् आगम होता है। दायिता/दाता, दायिषीष्ट/दासीष्ट, अदायि, अदायिषाताम्। (भञ्ज्) भज्यते।
सरल व्याख्या
दा का कर्मवाच्य लुङ्: अदायि (दिया गया)।
७५४ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.33
भञ्जेश्च चिणि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, उपधायाः, न, जान्त-नशाम्, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
नलोपो वा स्यात्। अभाजि, अभञ्जि॥ लभ्यते॥
हिन्दी अनुवाद
चिण् में भञ्ज् के न का विकल्प से लोप होता है। अभाजि, अभञ्जि। (लभ्) लभ्यते।
सरल व्याख्या
अभाजि / अभञ्जि (तोड़ा गया)।
७५५ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.1.69
विभाषा चिण्णमुलोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नुम्, लभेः, अङ्गस्य
वृत्तिः
लभेर्नुमागमो वा स्यात् । अलम्भि, अलाभि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥
हिन्दी अनुवाद
चिण् और णमुल् में लभ् को विकल्प से नुम् आगम होता है। अलम्भि, अलाभि। (भाव-कर्म प्रक्रिया समाप्त।)
सरल व्याख्या
अलम्भि / अलाभि (प्राप्त किया गया)। (कर्मवाच्य पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें