लघुसिद्धान्तकौमुदी — छयदधिकारः (छ-यत् अधिकार) — हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या

११३१ अधिकारसूत्रम् · प्राक्क्रीतीयः छाधिकारः अष्टा० 5.1.1

प्राक् क्रीताच्छः ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राक्क्रीताच्छः, समर्थानां प्रथमाद्वा

वृत्तिः

तेन क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥

हिन्दी अनुवाद

'तेन क्रीतम्' से पहले तक छ का अधिकार है।

सरल व्याख्या

आगे मुख्य प्रत्यय 'छ' (ईय)।

११३२ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.2

उगवादिभ्यो यत् ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राक्क्रीताच्छः, समर्थानां प्रथमाद्वा

वृत्तिः

प्राक् क्रीतादित्येव। उवर्णान्ताद्गवादिभ्यश्च यत् स्यात्। छस्यापवादः। शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु। गव्यम्। «नाभि नभं च» (वार्त्तिकम्) । नभ्योऽक्षः। नभ्यमञ्जनम् ॥

हिन्दी अनुवाद

(क्रीत से पहले) उवर्णान्त और गो आदि से यत् होता है — छ का अपवाद। शङ्कवे हितं = शङ्कव्यं दारु; गव्यम्। (वार्तिक) नाभि को नभ भी — नभ्यः अक्षः, नभ्यम् अञ्जनम्।

सरल व्याख्या

शङ्कव्यम् (खूँटी के लिये उपयुक्त लकड़ी)।

११३३ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.5

तस्मै हितम् ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राक्क्रीताच्छः, समर्थानां प्रथमाद्वा

वृत्तिः

वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक्॥

हिन्दी अनुवाद

'उसके लिये हितकर' (अर्थ में)। वत्सेभ्यः हितः = वत्सीयः गोधुक्।

सरल व्याख्या

वत्सीयः (बछड़ों का हितैषी ग्वाला)।

११३४ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.6

शरीरावयवाद्यत् ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: तस्मै, हितम्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राक्क्रीताच्छः, समर्थानां प्रथमाद्वा

वृत्तिः

दन्त्यम्। कण्ठ्यम्। नस्यम्॥

हिन्दी अनुवाद

शरीर के अवयव से यत् होता है। दन्त्यम्, कण्ठ्यम्, नस्यम्।

सरल व्याख्या

नस्यम् (नाक के लिये हितकर — नसवार), दन्त्यम् (दाँतों के लिये हितकर)।

११३५ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.9

आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: तस्मै, हितम्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राक्क्रीताच्छः, समर्थानां प्रथमाद्वा

हिन्दी अनुवाद

(वृत्ति नहीं) आत्मन्, विश्वजन और भोग-उत्तरपद वाले (शब्दों) से ख होता है।

सरल व्याख्या

ख = ईन: आत्मनीन, विश्वजनीन।

११३६ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.169

आत्माध्वानौ खे ॥

अनुवृत्ति/अधिकार: प्रकृत्या, अणि, अन्, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य

वृत्तिः

एतौ खे प्रकृत्या स्तः । आत्मने हितम् आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् । मातृभोगीणः ॥ इति छयतोरवधिः ॥ ९ ॥

हिन्दी अनुवाद

आत्मन् और अध्वन् ख परे रहते प्रकृति से रहते हैं। आत्मने हितम् = आत्मनीनम्; विश्वजनीनम्; मातृभोगीणः। (छ-यत् अधिकार समाप्त।)

सरल व्याख्या

विश्वजनीनम् (सबके लिये हितकर — सार्वजनिक), आत्मनीनम् (अपने लिये हितकर)।

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

५२. छयदधिकारः