🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:19:32 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

३२. लकारार्थप्रक्रिया

लकारों के अर्थ · सूत्र 757–761 (5)
७५७ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.112
अभिज्ञावचने लृट् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, अनद्यतने, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः, भूते
वृत्तिः
स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतानद्यतने धातोर्लृट् । लङोऽपवादः ॥ वस निवासे ॥ स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । एवं बुध्यसे, चेतयसे इत्यादिप्रयोगेऽपि ॥
हिन्दी अनुवाद
स्मृति-बोधक उपपद होने पर अनद्यतन भूत में धातु से लृट् होता है — लङ् का अपवाद। वस् — निवास। स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः (कृष्ण! याद है, हम गोकुल में रहते थे)। इसी प्रकार 'बुध्यसे', 'चेतयसे' आदि के प्रयोग में भी।
सरल व्याख्या
'याद है?' के साथ भूतकाल के लिये लृट् (भविष्य रूप) का प्रयोग: स्मरसि... वत्स्यामः।
७५८ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.113
न यदि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, अनद्यतने, अभिज्ञावचने, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः, भूते
वृत्तिः
यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुञ्जमहि ॥
हिन्दी अनुवाद
यत् के योग में उक्त (लृट्) नहीं होता। अभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुञ्जमहि।
सरल व्याख्या
'यत्' हो तो लङ् ही: यद् वने अभुञ्जमहि (कि हमने वन में भोजन किया था)।
७५९ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.2.118
लट् स्मे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, अनद्यतने, परोक्षे, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः, भूते
वृत्तिः
लिटोऽपवादः। यजति स्म युधिष्ठिरः॥
हिन्दी अनुवाद
'स्म' उपपद होने पर (भूत में) लट् होता है — लिट् का अपवाद। यजति स्म युधिष्ठिरः।
सरल व्याख्या
'स्म' के साथ वर्तमान रूप भूतकाल का अर्थ देता है: यजति स्म = यज्ञ करता था।
७६० अतिदेशसूत्रम् · वर्तमानविधानातिदेशः अष्टा० 3.3.131
वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
वर्तमाने ये प्रत्यया उक्तास्ते वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वा स्युः। कदागतोऽसि। अयमागच्छामि, अयमागमं वा। कदा गमिष्यसि। एष गच्छामि, गमिष्यामि वा॥
हिन्दी अनुवाद
वर्तमान के समीप वाले भूत और भविष्यत् में, वर्तमान के लिये कहे गए प्रत्यय विकल्प से होते हैं। कदा आगतोऽसि? अयम् आगच्छामि / अयम् आगमम्। कदा गमिष्यसि? एष गच्छामि / गमिष्यामि।
सरल व्याख्या
'अभी आया', 'अभी जाता हूँ' — निकट भूत/भविष्य में लट्: एष गच्छामि (बस जा रहा हूँ)।
७६१ विधिसूत्रम् अष्टा० 3.3.156
हेतुहेतुमतोर्लिङ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, विभाषा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
वा स्यात् । कृष्णं नमेच्चेत्सुखं यायात् । कृष्णं नंस्यति चेत्सुखं यास्यति । «भविष्यत्येवेष्यते» (वार्त्तिकम्) । नेह । हन्तीति पलायते ॥ विधिनिमन्त्रणेति लिङ् । विधिः प्रेरणं भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तनम् । यजेत ॥ निमन्त्रणं नियोगकरणम्, आवश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत ॥ आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । इहासीत ॥ अधीष्टं सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवान् ॥ संप्रश्नः संप्रधारणम् । किं भो वेदमधीयीय उत तर्कम् ॥ प्रार्थनं याच्ञा । भो भोजनं लभेय । एवं लोट् ॥ इटि लकारार्थप्रक्रिया ॥ इति तिङन्तं समाप्तम् ॥
हिन्दी अनुवाद
हेतु-हेतुमत् (कारण-कार्य) भाव में विकल्प से लिङ् होता है। कृष्णं नमेत् चेत् सुखं यायात् / कृष्णं नंस्यति चेत् सुखं यास्यति। (वार्तिक) भविष्यत् में ही इष्ट है — यहाँ नहीं: हन्ति इति पलायते। 'विधिनिमन्त्रण' से लिङ् — विधि = प्रेरणा, भृत्य आदि निम्न को प्रवृत्त करना — यजेत; निमन्त्रण = अनिवार्य नियोग, आवश्यक श्राद्ध-भोजन आदि में दौहित्र आदि को प्रवृत्त करना — इह भुञ्जीत; आमन्त्रण = इच्छानुसार करने की अनुमति — इह आसीत; अधीष्ट = सत्कारपूर्वक व्यापार — पुत्रम् अध्यापयेद् भवान्; सम्प्रश्न = निर्णय पूछना — किं भो वेदम् अधीयीय उत तर्कम्; प्रार्थना = याचना — भो भोजनं लभेय। इसी प्रकार लोट्। (लकारार्थ प्रक्रिया समाप्त। तिङन्त प्रकरण पूर्ण।)
सरल व्याख्या
'यदि... तो...' में लिङ् या लृट्: कृष्णं नमेत् चेत् सुखं यायात्। विधिलिङ् के छह अर्थों के उदाहरण — आज्ञा (यजेत), निमन्त्रण (इह भुञ्जीत), अनुमति (इह आसीत), अनुरोध, प्रश्न, प्रार्थना। (तिङन्त प्रकरण पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें