📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
३३. कृत्यप्रक्रिया
कृत्य प्रत्यय · सूत्र 762–779 (18)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
७६२
अधिकारसूत्रम् · धात्वधिकारः (द्वितीयः) अष्टा० 3.1.91
धातोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
आतृतीयाध्यायसमाप्तेर्ये प्रत्ययास्ते धातोः परे स्युः । कृदतिङिति कृत्संज्ञा ॥
हिन्दी अनुवाद
तीसरे अध्याय की समाप्ति तक जो प्रत्यय (कहे गए) वे धातु से परे होते हैं। 'कृदतिङ्' से कृत् संज्ञा।
सरल व्याख्या
कृदन्त प्रकरण आरम्भ: धातु से लगकर संज्ञा/विशेषण/अव्यय बनाने वाले प्रत्यय 'कृत्' हैं — तव्य, अनीय, क्त, तुमुन्, क्त्वा आदि।
७६३
परिभाषासूत्रम् · कृदधिकारे उत्सर्गापवादमसम्बन्धज्ञापकपरिभाषा अष्टा० 3.1.94
वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्र, कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
अस्मिन्धात्वधिकारेऽसरूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बाधको वा स्यात् स्त्र्यधिकारोक्तं विना॥
हिन्दी अनुवाद
इस धातु-अधिकार में, स्त्री-अधिकार में कहे गए को छोड़कर, असरूप (भिन्न रूप वाला) अपवाद प्रत्यय उत्सर्ग (सामान्य प्रत्यय) का विकल्प से बाधक होता है।
सरल व्याख्या
कृदन्त में विशेष प्रत्यय सामान्य प्रत्यय को पूरी तरह नहीं हटाता — दोनों चल सकते हैं (यदि रूप भिन्न हों)।
७६४
संज्ञासूत्रम् · कृत्यसंज्ञा अष्टा० 3.1.95
कृत्याः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
ण्वुल्तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः॥
हिन्दी अनुवाद
'ण्वुल्तृचौ' (सूत्र) से पहले के (प्रत्यय) 'कृत्य' संज्ञक होते हैं।
सरल व्याख्या
तव्य, अनीय, यत्, ण्यत्, क्यप् — ये 'कृत्य' प्रत्यय हैं ('करने योग्य' अर्थ)।
७६५
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.4.67
कर्तरि कृत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
कृत्प्रत्ययः कर्तरि स्यात्। इति प्राप्ते -
हिन्दी अनुवाद
कृत् प्रत्यय कर्ता में होता है। यह प्राप्त होने पर (आगे)।
सरल व्याख्या
सामान्यतः कृत् प्रत्यय कर्ता अर्थ देते हैं: पाचक (पकाने वाला)।
७६६
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.4.70
तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
एते भावकर्मणोरेव स्युः॥
हिन्दी अनुवाद
कृत्य, क्त और खल्-अर्थक (प्रत्यय) भाव और कर्म में ही होते हैं।
सरल व्याख्या
कृत्य (पठितव्य), क्त (पठित) कर्म या भाव में होते हैं, कर्ता में नहीं — 'पठितः ग्रन्थः' (पढ़ा गया ग्रन्थ)।
७६७
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.96
तव्यत्तव्यानीयरः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
धातोरेते प्रत्ययाः स्युः । एधितव्यम्, एधनीयं त्वया । भावे औत्सत्गिकमेकवचनं क्लीबत्वं च । चेतव्यश्चयनीया वा धर्मस्त्वया «केलिमर उपसंख्यानम्» (वार्त्तिकम्) । पचेलिमा माषाः । पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः । भेत्तव्या इत्यर्थः । कर्मणि प्रत्ययः ॥
हिन्दी अनुवाद
धातु से तव्यत्, तव्य, अनीयर् — ये प्रत्यय होते हैं। एधितव्यम्, एधनीयं त्वया — भाव में सामान्यतः एकवचन और नपुंसकलिङ्ग। चेतव्यः/चयनीयः वा धर्मः त्वया। (वार्तिक) केलिमर् का उपसंख्यान करना चाहिए — पचेलिमाः माषाः (पकाने योग्य उड़द), भिदेलिमाः सरलाः (काटने योग्य चीड़)। (यह) कर्म में प्रत्यय है।
सरल व्याख्या
'करने योग्य/चाहिए' अर्थ: पठ् → पठितव्यम्, पठनीयम्; कृ → कर्तव्यम्, करणीयम्; दा → दातव्यम्। धर्मः चेतव्यः (धर्म संचय करना चाहिए)।
७६८
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.3.113
कृत्यल्युटो बहुलम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।
विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति॥ १॥
स्नात्यनेनेति स्नानीयं चूर्णम्। दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः॥
हिन्दी अनुवाद
कृत्य और ल्युट् बहुलता से होते हैं। (कारिका) कहीं प्रवृत्ति, कहीं अप्रवृत्ति, कहीं विकल्प, कहीं कुछ और ही — विधि के ऐसे अनेक प्रकार के विधान को देखकर बाहुलक को चार प्रकार का कहते हैं। स्नाति अनेन = स्नानीयं चूर्णम् (स्नान का चूर्ण — करण में); दीयते अस्मै = दानीयो विप्रः (जिसे दान दिया जाए — सम्प्रदान में)।
सरल व्याख्या
'बहुलम्' का अर्थ — नियम कहीं लगे, कहीं न लगे, कहीं विकल्प से, कहीं अन्य अर्थ में। इसलिए अनीय कर्म के अलावा करण (स्नानीय) और सम्प्रदान (दानीय) में भी।
७६९
अधिकारसूत्रम् · कृत्यसंज्ञाधिकारः अष्टा० 3.1.97
अचो यत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, कृत्याः, धातोः
वृत्तिः
अजन्ताद्धातोर्यत् स्यात्। चेयम्॥
हिन्दी अनुवाद
अजन्त धातु से यत् होता है। चेयम्।
सरल व्याख्या
स्वरान्त धातुओं से 'य' (यत्): चि → चेयम् (चयन योग्य), नी → नेयम्, जि → जेयम्।
७७०
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.65
ईद्यति ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: क्ङिति, आतः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, आर्धधातुके
वृत्तिः
यति परे आत ईत्स्यात्। देयम्। ग्लेयम्॥
हिन्दी अनुवाद
यत् परे रहते आ को ई होता है। देयम्, ग्लेयम्।
सरल व्याख्या
दा → देयम् (देने योग्य), पा → पेयम् (पीने योग्य), गै → गेयम् (गाने योग्य)।
७७१
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.98
पोरदुपधात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, यत्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, कृत्याः, धातोः
वृत्तिः
पवर्गान्ताददुपधाद्यत्स्यात्। ण्यतोऽपवादः। शप्यम्। लभ्यम्॥
हिन्दी अनुवाद
पवर्गान्त, अत्-उपध (धातु) से यत् होता है — ण्यत् का अपवाद। शप्यम्, लभ्यम्।
सरल व्याख्या
लभ् → लभ्यम् (प्राप्त करने योग्य), शप् → शप्यम्।
७७२
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.109
एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, क्यप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, कृत्याः, धातोः
वृत्तिः
एभ्यः क्यप् स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
इण्, स्तु, शास्, वृ, दृ, जुष् — इनसे क्यप् होता है।
सरल व्याख्या
इन धातुओं से 'य' (क्यप्) — गुण नहीं होता।
७७३
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.1.71
ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् ॥
वृत्तिः
इत्यः। स्तुत्यः। शासु अनुशिष्टौ॥
हिन्दी अनुवाद
पित् कृत् परे रहते ह्रस्व (स्वर) को तुक् होता है। इत्यः, स्तुत्यः। शासु — अनुशासन।
सरल व्याख्या
इ + य → इत्यः (जाने योग्य), स्तु → स्तुत्यः (स्तुति योग्य) — बीच में त्।
७७४
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.34
शास इदङ्हलोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नलोपः, उपधायाः, क्ङिति, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्
वृत्तिः
शास उपधाया इत्स्यादङि हलादौ क्ङिति। शिष्यः। वृत्यः। आदृत्यः। जुष्यः॥
हिन्दी अनुवाद
अङ् और हलादि कित्-ङित् परे रहते शास् की उपधा को इ होता है। शिष्यः, वृत्यः, आदृत्यः, जुष्यः।
सरल व्याख्या
शास् → शिष्यः (शासन योग्य — शिष्य)। आदृत्यः (आदरणीय)।
७७५
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.113
मृजेर्विभाषा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, क्यप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, कृत्याः, धातोः
वृत्तिः
मृजेः क्यब्वा। मृज्यः॥
हिन्दी अनुवाद
मृज् से विकल्प से क्यप् होता है। मृज्यः।
सरल व्याख्या
मृज्यः / मार्ग्यः (साफ करने योग्य)।
७७६
विधिसूत्रम् अष्टा० 3.1.124
ऋहलोर्ण्यत् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृत्, कृत्याः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, कृत्याः, धातोः
वृत्तिः
ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच्च धातोर्ण्यत्। कार्यम्। हार्यम्। धार्यम्॥
हिन्दी अनुवाद
ऋवर्णान्त और हलन्त धातु से ण्यत् होता है। कार्यम्, हार्यम्, धार्यम्।
सरल व्याख्या
कृ → कार्यम् (करने योग्य, वृद्धि सहित), हृ → हार्यम्, पठ् → पाठ्यम्, वच् → वाच्यम्।
७७७
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.52
चजोः कु घिण्ण्यतोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
वृत्तिः
चजोः कुत्वं स्यात् घिति ण्यति च परे॥
हिन्दी अनुवाद
घित् और ण्यत् परे रहते च और ज को कुत्व होता है।
सरल व्याख्या
वच् + ण्यत् → वाक्यम्, पच् → पाक्यम्, भुज् → भोग्यम् — च/ज → क/ग।
७७८
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.114
मृजेर्वृद्धिः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
वृत्तिः
मृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः। मार्ग्यः॥
हिन्दी अनुवाद
सार्वधातुक और आर्धधातुक परे रहते मृज् के इक् को वृद्धि होती है। मार्ग्यः।
सरल व्याख्या
मृज् → मार्ज् → मार्ग्यः (साफ करने योग्य)।
७७९
विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.69
भोज्यं भक्ष्ये ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: चजोः, कु, न, ण्ये, अङ्गस्य
वृत्तिः
भोग्यमन्यत् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥
हिन्दी अनुवाद
भक्ष्य (खाद्य) अर्थ में 'भोज्य' (कुत्व के अभाव में); अन्य अर्थ में भोग्य। (कृत्य प्रक्रिया समाप्त।)
सरल व्याख्या
भोज्यम् = खाने योग्य, भोग्यम् = भोगने योग्य। (कृत्य प्रत्यय पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in