📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
५४. भावकर्मार्थाः (त्वतलधिकारः)
भाव-कर्म अर्थ (त्व-तल्) · सूत्र 1145–1157 (13)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
११४५
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.115
तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् अधीते । क्रिया चेदिति किम् ? गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥
हिन्दी अनुवाद
'उसके तुल्य' अर्थ में, यदि (तुल्यता) क्रिया की हो, वति होता है। ब्राह्मणेन तुल्यं = ब्राह्मणवत् अधीते। क्रिया हो तो क्यों? गुण की तुल्यता में न हो — पुत्रेण तुल्यः स्थूलः।
सरल व्याख्या
वत् = 'की तरह' (क्रिया में): ब्राह्मणवत् अधीते (ब्राह्मण की तरह पढ़ता है), पूर्ववत्, पितृवत्।
११४६
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.116
तत्र तस्येव ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वतिः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
मथुरायामिव मथुरावत् स्रुग्ध्ने प्राकारः। चैत्रस्येव चैत्रवन्मैत्रस्य गावः॥
हिन्दी अनुवाद
'वहाँ जैसा' और 'उसका जैसा' (अर्थ में भी वति)। मथुरायाम् इव = मथुरावत् स्रुघ्ने प्राकारः; चैत्रस्य इव = चैत्रवत् मैत्रस्य गावः।
सरल व्याख्या
मथुरावत् (मथुरा जैसा), चैत्रवत् (चैत्र की तरह)।
११४७
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.119
तस्य भावस्त्वतलौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो भावः। गोर्भावो गोत्वम्। गोता। त्वान्तं क्लीबम्॥
हिन्दी अनुवाद
'उसका भाव' अर्थ में त्व और तल् होते हैं। प्रकृति से उत्पन्न बोध में (जो) प्रकार (वह) भाव है। गोः भावः = गोत्वम्, गोता। त्वान्त नपुंसक होता है।
सरल व्याख्या
भाववाचक संज्ञा: त्व (नपुं.) और ता (स्त्री.): गोत्वम् / गोता, मनुष्यत्वम्, सुन्दरता, मित्रता।
११४८
अधिकारसूत्रम् · त्वतलोरधिकारः अष्टा० 5.1.120
आ च त्वात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् त्वतलावधिक्रियेते। अपवादैः सह समावेशार्थमिदम्। चकारो नञ्स्नञ्भ्यामपि समावेशार्थः। स्त्रिया भावः - स्त्रैणम्। स्त्रीत्वम्। स्त्रीता। पौंस्नम्। पुंस्त्वम्। पुंस्ता॥
हिन्दी अनुवाद
'ब्रह्मणस्त्वः' से पहले तक त्व-तल् का अधिकार है। यह अपवादों के साथ समावेश (दोनों के रहने) के लिये है; 'च' नञ्-स्नञ् के साथ भी समावेश के लिये। स्त्रियाः भावः = स्त्रैणम्, स्त्रीत्वम्, स्त्रीता; पौंस्नम्, पुंस्त्वम्, पुंस्ता।
सरल व्याख्या
त्व-ता अन्य प्रत्ययों के साथ भी चलते हैं: स्त्रैणम् / स्त्रीत्वम् / स्त्रीता।
११४९
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.122
पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
वावचनमणादिसमावेशार्थम्॥
हिन्दी अनुवाद
पृथु आदि से विकल्प से इमनिच् होता है। 'वा' कथन अण् आदि के समावेश के लिये।
सरल व्याख्या
इमन् (इमा): पृथु → प्रथिमा (विस्तार), महत् → महिमा, लघु → लघिमा, गुरु → गरिमा।
११५०
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.161
र ऋतो हलादेर्लघोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: इष्ठ-इमन्-ईयस्सु, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
हलादेर्लघोर्ऋकारस्य रः स्यादिष्ठेयस्सु परतः। पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृढानामेव रत्वम्॥
हिन्दी अनुवाद
इष्ठन्, इमनिच्, ईयसुन् परे रहते हलादि लघु ऋकार को र होता है। पृथु, मृदु, भृश, कृश, दृढ, परिवृढ — इन्हीं को रत्व।
सरल व्याख्या
पृथु → प्रथ्; मृदु → म्रद् (म्रदिमा)।
११५१
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.155
टेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लोपः, इष्ठ-इमन्-ईयस्सु, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
भस्य टेर्लोप इष्ठेमेयस्सु। पृथोर्भावः प्रथिमा -
हिन्दी अनुवाद
इष्ठ, इमन्, ईयस् परे रहते भ-संज्ञक की टि का लोप होता है। पृथोः भावः = प्रथिमा। (आगे)।
सरल व्याख्या
प्रथु + इमन् → प्रथिमा।
११५२
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.131
इगन्ताच्च लघुपूर्वात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, कर्मणि, अण्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
इगन्ताल्लघुपूर्वात् प्रातिपदिकाद्भावेऽण् प्रत्ययः । पार्थवम् । म्रदिमा, मार्दिवम् ॥
हिन्दी अनुवाद
लघु-पूर्व वाले इगन्त प्रातिपदिक से भाव में अण् प्रत्यय होता है। पार्थवम्; म्रदिमा, मार्दवम्।
सरल व्याख्या
पार्थवम् (पृथुता), मार्दवम् (मृदुता — कोमलता)।
११५३
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.123
वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, इमनिच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
चादिमनिच्। शौक्ल्यम्। शुक्लिमा। दार्ढ्यम्। द्रढिमा॥
हिन्दी अनुवाद
वर्ण-वाचक और दृढ आदि से ष्यञ् होता है, 'च' से इमनिच्। शौक्ल्यम्, शुक्लिमा; दार्ढ्यम्, द्रढिमा।
सरल व्याख्या
शौक्ल्यम् (सफेदी), दार्ढ्यम् (दृढ़ता)।
११५४
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.124
गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, ष्यञ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
चाद्भावे। जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम्। मूढस्य भावः कर्म वा मौढ्यम्। ब्राह्मण्यम्। आकृतिगणोऽयम्॥
हिन्दी अनुवाद
गुणवचन और ब्राह्मण आदि से कर्म अर्थ में, और 'च' से भाव में (ष्यञ्) होता है। जडस्य भावः कर्म वा = जाड्यम्; मूढस्य = मौढ्यम्; ब्राह्मण्यम्। यह आकृतिगण है।
सरल व्याख्या
जाड्यम् (जड़ता), मौढ्यम् (मूर्खता), ब्राह्मण्यम्, चातुर्यम्, सौन्दर्यम्, माधुर्यम् — ष्यञ् से।
११५५
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.126
सख्युर्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, कर्मणि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
सख्युर्भावः कर्म वा सख्यम्॥
हिन्दी अनुवाद
सखि से य होता है। सख्युः भावः कर्म वा = सख्यम्।
सरल व्याख्या
सख्यम् (मित्रता)।
११५६
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.127
कपिज्ञात्योर्ढक् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, कर्मणि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
कापेयम्। ज्ञातेयम्॥
हिन्दी अनुवाद
कपि और ज्ञाति से ढक् होता है। कापेयम्, ज्ञातेयम्।
सरल व्याख्या
कापेयम् (बन्दरपन), ज्ञातेयम् (सम्बन्ध)।
११५७
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.1.128
पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तस्य, भावः, त्वतलौ, कर्मणि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, आ च त्वात्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
सैनापत्यम् । पौरोहित्यम् ॥ इति त्वतलोरधिकारः ॥ ११ ॥
हिन्दी अनुवाद
पति-अन्त और पुरोहित आदि से यक् होता है। सैनापत्यम्, पौरोहित्यम्। (त्व-तल् अधिकार समाप्त।)
सरल व्याख्या
सैनापत्यम् (सेनापति का पद/कर्म), पौरोहित्यम्, आधिपत्यम्। (भाववाचक पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in