🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:19:32 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

४७. चातुरर्थिकाः

चातुरर्थिक · सूत्र 1051–1062 (12)
१०५१ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.67
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
उदुम्बराः सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्बरो देशः ॥
हिन्दी अनुवाद
'वह इसमें है' अर्थ में, देश अर्थ में, उसका नाम होने पर (अण् आदि)। उदुम्बराः सन्ति अस्मिन् देशे = औदुम्बरः देशः।
सरल व्याख्या
चातुरर्थिक (चार अर्थ वाले) प्रत्यय: जहाँ गूलर हों वह देश — औदुम्बर।
१०५२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.68
तेन निर्वृत्तम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्, अस्मिन्, अस्ति, इति, देशे, तन्नाम्नि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी॥
हिन्दी अनुवाद
'उससे बनाया गया' (अर्थ में)। कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी = कौशाम्बी।
सरल व्याख्या
कौशाम्बी (कुशाम्ब द्वारा बसाई नगरी)।
१०५३ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.69
तस्य निवासः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्, अस्मिन्, अस्ति, इति, देशे, तन्नाम्नि, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
शिबीनां निवासो देशः शैबः॥
हिन्दी अनुवाद
'उसका निवास' (अर्थ में)। शिबीनां निवासः देशः = शैबः।
सरल व्याख्या
शैबः (शिबि लोगों का देश)।
१०५४ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.70
अदूरभवश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्, अस्मिन्, अस्ति, इति, देशे, तन्नाम्नि, तस्य, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम्॥
हिन्दी अनुवाद
'(उससे) दूर न होने वाला' अर्थ में भी। विदिशायाः अदूरभवं नगरं = वैदिशम्।
सरल व्याख्या
वैदिशम् (विदिशा के पास का नगर)।
१०५५ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.81
जनपदे लुप् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप् ॥
हिन्दी अनुवाद
जनपद वाच्य होने पर चातुरर्थिक (प्रत्यय) का लुप् होता है।
सरल व्याख्या
देश का नाम हो तो प्रत्यय लुप्त: पञ्चालाः (देश)।
१०५६ अतिदेशसूत्रम् · लुपि युक्तवद्भावातिदेशः अष्टा० 1.2.51
लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने ॥
वृत्तिः
लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः। पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः। कुरवः। अङ्गाः। वङ्गाः। कलिङ्गाः॥
हिन्दी अनुवाद
लुप् होने पर प्रकृति के समान लिङ्ग और वचन होते हैं। पञ्चालानां निवासः जनपदः = पञ्चालाः; कुरवः, अङ्गाः, वङ्गाः, कलिङ्गाः।
सरल व्याख्या
देशों के नाम बहुवचन में (लोगों के नाम जैसे): अङ्गाः, वङ्गाः, कलिङ्गाः, कुरवः।
१०५७ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.82
वरणादिभ्यश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लुप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
अजनपदार्थ आरम्भः। वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः॥
हिन्दी अनुवाद
वरण आदि से भी (लुप्) — यह जनपद-भिन्न अर्थ के लिये आरम्भ है। वरणानाम् अदूरभवं नगरं = वरणाः।
सरल व्याख्या
नगर का नाम भी बहुवचन: वरणाः।
१०५८ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.87
कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
हिन्दी अनुवाद
(वृत्ति नहीं) कुमुद, नड, वेतस से ड्मतुप् होता है।
सरल व्याख्या
कुमुद्वान् (कुमुदों वाला देश)।
१०५९ विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.10
झयः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वः, मतोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
झयन्तान्मतोर्मस्य वः। कुमुद्वान्। नड्वान्॥
हिन्दी अनुवाद
झयन्त से (परे) मतुप् के म को व होता है। कुमुद्वान्, नड्वान्।
सरल व्याख्या
मत् → वत्: कुमुद्वान्।
१०६० विधिसूत्रम् अष्टा० 8.2.9
मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्
वृत्तिः
मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावर्णोपधाच्च यवादिवर्जितात्परस्य मतोर्मस्य वः। वेतस्वान्॥
हिन्दी अनुवाद
मवर्ण-अवर्ण अन्त वाले और मवर्ण-अवर्ण उपधा वाले, यव आदि को छोड़कर, (शब्द) से परे मतुप् के म को व होता है। वेतस्वान्।
सरल व्याख्या
अ/आ/म अन्त या उपधा वाले शब्दों से 'वत्': धनवान्, भगवान्, लक्ष्मीवान् (ई — नहीं: लक्ष्मीवान् अपवाद), ज्ञानवान्।
१०६१ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.88
नडशादाड्ड्वलच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
नङ्वलः । शाद्वलः ॥
हिन्दी अनुवाद
नड और शाद से ड्वलच् होता है। नड्वलः, शाद्वलः।
सरल व्याख्या
शाद्वलः (हरी घास वाला स्थान)।
१०६२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.89
शिखाया वलच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
शिखावलः ॥ इति चातुरर्थिकाः ॥ ४ ॥
हिन्दी अनुवाद
शिखा से वलच् होता है। शिखावलः। (चातुरर्थिक समाप्त।)
सरल व्याख्या
शिखावलः (मोर — शिखा वाला)।

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें