🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:11:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षण
kṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तीस कला का एक 'क्षण' (1.4.12)
उत्सव के नाम (1.7.40) उद्धर्ष · मह · उद्धव · उत्सव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ क्षणिक]
१. काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहुत मतभेद है । महा— भाष्यकार पतंजलि के मत से काल का वह छोटा भाग जिसके टुकडे़ या विभाग न ही सकें क्षण है । उसके मतानुसार क्षण का काल के साथ वही संबंध है, जो परमाणु का द्रव्य के साथ है, किसी के मत से पल या निमिष का चतुर्थाश, और किसी के मत से दो दंड या मुहूर्त एक क्षण के बराबर है । अमर के अनुसार तीस कला या मुहूर्त के बारहवें भाग का एक क्षण होता है । पर न्याय के मत से महाकाल नित्य द्रव्य है और उसके भाग या अंश नहीं है सकते, इसलिए क्षण कोई अलग पदार्थ नहीं । यौ॰—क्षणमात्र = थोड़ी देर ।
२. काफ ।
३. अवसर । मौका ।
४. समय । वक्त ।
५. उत्सव । हर्ष । आनंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षण m. any instantaneous point of time, instant, twinkling of an eye, moment, Nal.; Śak.; Ragh. &c.
a moment regarded as a measure of time (equal to thirty Kalās or four minutes, L.; or (in astron.) to 48 minutes, VarBṛS. &c.; or 4/5 or 24/35 seconds, BhP. iii, 11, 7 and 8)
a leisure moment, vacant time, leisure (e.g. क्षणं-√ कृ, to have leisure for, wait patiently for, MBh.; cf. कृत-क्षण)
a fit or suitable moment, opportunity (क्षणं-√ कृ, to give an opportunity, MBh. iv, 666; cf. दत्त-क्षण and लब्ध-क्ष्˚)
a festival, Megh.; Daś.; BhP. iii, 3, 21
a certain day of the fortnight (as the full moon, change of the moon, &c.), Sarvad.
dependence, L.
the centre, middle, L.
क्षण n. an instant, moment, Bhartṛ. (= Subh.)
क्षण n. in a moment, Ragh. xii, 36; Śāntiś. (cf. तत्-क्षणम्)
क्षण n. ततः क्षणात् (= तत्-क्षणात्, q.v.), immediately upon that, Kathās.
क्षणात्-क्षणात्, in this moment — in that moment, Rājat. viii, 898
क्षण n. क्षणे क्षणे, every instant, every moment, Rājat. v, 165 and 337.
क्षण ˚णतु, ˚णन, &c. See √ क्षन्.
2. क्षण m. killing (= māraṇa), Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (324,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षणः, --णं [क्षणोति दुःखं क्षण्-अच्] 1 An instant, moment, measure of time equal to 4/5 of a second; क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः R. 1. 73; 2. 60; Me. 26; क्षणमवतिष्ठस्व wait a moment. --2 Leisure; अहमपि लब्धक्षणः स्वगेहं गच्छामि M. 1; Pt. 1. 138; गृहीतः क्षणः Ś. 2 ‘my leisure is at your disposal’ i. e. I pledge my word to do your work. --3 A fit moment or opportunity; रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः Pt. 1. 138; Me. 62; अधिगतक्षणः Dk. 147. --4 An auspicious or lucky moment. --5 A festival, joy, delight. --6 Dependence, servitude. --7 The centre, the middle. --8 A certain day of the fortnight (as the full moon). (In comp. क्षण is translated by ‘momentary’, ‘temporary.’ क्षणात्, --क्षणेन in a moment, at once, immediately). --Comp. --अंतरे ind. the next moment, after a little while. --क्षेपः a momentary delay. --दः an astrologer. --(दं) {1} night-blindness. {2} water. --(दा) {1} night; क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः N. 1. 67; R. 8. 74; 16. 45; Śi. 3. 53. {2} turmeric. ˚करः, ˚पतिः the moon; Śi. 9. 70. ˚चरः a night-walker, a demon; सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां [] R. 13. 75. ˚आंध्यं night-blindness, nyctalopsis. --द्युतिः f., --प्रकाशा, --प्रभा lightning. --निःश्वासः the porpoise. --भंगुर a. transient, frail, perishable; H. 4. 130. --मात्रं ind. for a moment. --रामिन् m. a pigeon. --विध्वंसिन् a. perishable in a moment. (--m.) a class of atheistic philosophers who deny the continued identity of any part of nature, and maintain that the universe perishes and undergoes a new creation every instant.
क्षणः, --णं [क्षणोति दुःखं क्षण्-अच्] 1 An instant, moment, measure of time equal to 4/5 of a second; क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः R. 1. 73; 2. 60; Me. 26; क्षणमवतिष्ठस्व wait a moment. --2 Leisure; अहमपि लब्धक्षणः स्वगेहं गच्छामि M. 1; Pt. 1. 138; गृहीतः क्षणः Ś. 2 ‘my leisure is at your disposal’ i. e. I pledge my word to do your work. --3 A fit moment or opportunity; रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः Pt. 1. 138; Me. 62; अधिगतक्षणः Dk. 147. --4 An auspicious or lucky moment. --5 A festival, joy, delight. --6 Dependence, servitude. --7 The centre, the middle. --8 A certain day of the fortnight (as the full moon). (In comp. क्षण is translated by ‘momentary’, ‘temporary.’ क्षणात्, --क्षणेन in a moment, at once, immediately). --Comp. --अंतरे ind. the next moment, after a little while. --क्षेपः a momentary delay. --दः an astrologer. --(दं) {1} night-blindness. {2} water. --(दा) {1} night; क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः N. 1. 67; R. 8. 74; 16. 45; Śi. 3. 53. {2} turmeric. ˚करः, ˚पतिः the moon; Śi. 9. 70. ˚चरः a night-walker, a demon; सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां [] R. 13. 75. ˚आंध्यं night-blindness, nyctalopsis. --द्युतिः f., --प्रकाशा, --प्रभा lightning. --निःश्वासः the porpoise. --भंगुर a. transient, frail, perishable; H. 4. 130. --मात्रं ind. for a moment. --रामिन् m. a pigeon. --विध्वंसिन् a. perishable in a moment. (--m.) a class of atheistic philosophers who deny the continued identity of any part of nature, and maintain that the universe perishes and undergoes a new creation every instant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0434-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षण वघे तना० उभ० सक० सेट् । क्षणोति क्षणुते । अक्ष [] णीत् अक्षणिष्ट । चक्षाण चक्षणे । उदित् क्षणित्वा क्षत्वा । क्षतिः क्षतः । क्षणः । नान्तत्वमतेऽपि रूपं तुल्यम् विचि क्षन् इति भेदः ।
क्षण पु० क्षणोति दुखं क्षण--अच् । १ उत्सवे २ मुर्हूर्त्तात्मक कालस्य द्वादशांशे त्रिंशत्कलारूपे कालांशभेदे अमरः ३ प्रशस्त मुहूर्त्ते दीपिका “ध्रुवमृदुचरवर्गे वाजिहस्ता समेतैः क्षणमुदयमथैषां सत्सु केन्द्रस्थितेषु” नाडीद्वया त्मके ४ मुहूर्त्तरूपे कालांशे सि० शि० तद्वाक्यं १७८८ पृष्ठ दर्शितम् । ५ निमेषक्रियाबच्छिन्नकालस्य चतुर्थभागे शब्दचि० तादृशार्थाभिप्रायेण “क्षणादिः स्यादुपाधितः” भाषा० व्या० मुक्तावलीवाक्यं तच्च कालशब्दे १९८५ पृ० दर्शितम् । ६ निर्व्यापारस्थितौ अमरः ७ अवसरे ८ मध्ये ९ पराधींनतायां हेमच० । तत्र उत्सवकालभेदयोः “क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना” माघः । उत्सवे “गार्ह- स्थ्यमुचितं त्वेकं शूद्रस्य क्षणमाचरेत्” उ० त० ब्रह्मपु० । “क्षणमुतसवम्” उ० त० रघु० । कालांशे “क्व नु मां क्षणभि- न्नसौहृदः” “स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः” कुमा० । अवसरे “स्थानं नास्ति क्षणोनास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद! नारीणां सतीत्वमुपजायते” “दीयते स्म शयितुं शयनीये न क्षणः क्षणदयाऽपि बधूभ्यः” माघः । अत्र क्षणदयापि न क्षणो दत्तैति उत्सवार्थत्वेन विरोधस्य कालविशेषार्थत्वेन परिहारात् विरोधभासः । “नीता रात्रिः क्षणैव मया सार्द्ध- मिच्छारतैर्या” मेघः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2352-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षण, द ञ उ वधे । इति कविकल्पद्रुमः । (तनां- उभं-सकं-सेट ।) द ञ, क्षणोति क्षणुते । उ [] क्षणित्वा क्षत्वा । इति दुर्गादासः ॥
क्षणः, पुं, (क्षणोति हन्ति नाशयति वा सर्व्वं यथा- कालं आयुरवसाने वा । काल एव युगान्ते सर्व्व- मात्मसात् करोतीत्यर्थः । स एवांशभेदेन नाना- ख्यो भवतीत्यर्थः ।) त्रिंशत्कलापरिमितकालः । स च दशपलपरिमितः । (निमेषक्रियावच्छिन्नस्य कालस्य चतुर्थभागः । यथा, -- “आयुषः क्षण एकोऽपि न लभ्यः स्वर्णकोटिभिः ॥ सचेत्तु विफलो याति का नो हानिस्ततोऽधिका” ॥ इति शब्दार्थचिन्तामणिः । अपि च । “क्वचिद्रुष्टः क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः क्षणे क्षणे । अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयावहः” ॥ इति शिष्टोपदेशः ॥ क्षणोति दुःखं नाशयति उत्सवकाले । क्षण्-वधे- + अच् ।) उत्सवः । (यथा, माघे १ । ४ । “नवानधोऽधो वृहतः पयोधरान् समूढकर्पूरपरागपाण्डरम् । क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना” ॥) निर्व्यापारस्थितिः । इत्यमरः । ३ । ३ । ४७ ॥ पर्व्व । अवसरः । परतन्त्रत्वम् । मध्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रशस्तमूहूर्त्तः । यथा, नलोपाख्याने । ५ । १ । “अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-224-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षण" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें