🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्सव
utsava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उत्सव के नाम (1.7.40) क्षण · उद्धर्ष · मह · उद्धव
महस् (3.3.246) तेज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्सव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उछाह । मंगल कार्य । धूमधाम । जलसा ।
२. मंगल समय । त्योहार । पर्व । समैया । आनंद । विहार । जैसे, रत्युत्सव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-सव &c. See उत्-सू, col. 2.
उत्-सव अस्, m. enterprise, beginning, RV. i, 100, 8; 102, 1
a festival, jubilee
joy, gladness, merriment, MBh.; Ragh.; Kathās.; Amar. &c.
opening, blossoming, BhP.
height, elevation
insolence, L.
passion, wrath, L.
wish, rising of a wish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्सवः [उद्-सू-अप्] 1 A festival, joyous or festive occasion, jubilee; रत˚ Ś. 6. 19; तांडव˚ festive or joyous dance U. 3. 18; Ms. 3. 59. --2 Joy, merriment, delight, pleasure; स कृत्वा विरतोत्सवान् R. 4. 78, 16. 10; Mv. 3. 41; Ratn. 1. 23; Śi. 2. 61; पराभवोप्युत्सव एव मानिनां Ki. 1. 41. --3 Height, elevation. --4 Wrath. --5 Wish, rising of a wish. --6 A section of a book. --7 Enterprise. --8 An undertaking, begining. --Comp. --संकेताः (m. pl.) N. of a people, a wild tribe of the Himālaya; शरैरुत्सवसंकेतान् स कृत्वा विरतोत्सवान् R. 4. 78.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0299-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सव पु० उद् + सू--अप् । आनन्दजनकव्यापारे विवाहादौ । “ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्सवः पूर्व्वमुत्सवमपोहतुत्तरः” “स कृत्वा विरतोत्सवान्” रघुः । “धर्मसेतुसमाकीर्ण्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्” “हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सव- समाकुलाम्” भा० व० २०६ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सवः, पुं, (उत् + सू + अच् ।) नियताह्लादजनक- व्यापारः । तत्पर्य्यायः । क्षणः २ उद्धवः ३ उद्धर्षः ४ महः ५ । इत्यमरः ॥ (यथा मनुः । ३ । ५९ । “तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च” ॥) उत्सेकः । इच्छाप्रसवः । कोपः । इति मेदिनी ॥ (उन्नतिः । अभ्युदयः । “उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे” ॥ इति हितोपदेशेः । १ । १६४ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-228-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्सव" आता है (15)
उद्धव उत्सव । पर्वतकरीब वह शुभ कार्य जिसमें कुछ लोग सँमिलित हों । उत्सव । जलसापरोजन † संज्ञा पुं॰ दे॰ 'प्रयोजन' । यौ॰—काम परोजन = मंगल कार्य । उत्सवक्षण काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…मेला बहुत से लोगों का जमावड़ा । भीड़ भाड़ऐकाहिक क्षणभंगुर । एक- दिवसीय । अल्पकालीनदिष्टि भाग्ययात्रा एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाने की क्रिया । सकररासेरस गोष्ठी । रासक्रीड़ासत्कार आए हुए के प्रति अच्छा व्यवहार । आदर । संमान । खातिरदारीयात्रिक यात्रा का प्रयोजन । कहीं जाने का अभिप्राय या उद्देश्यछन पु संज्ञा पुं॰उछाह उत्साह । उमंग । हर्ष । प्रसन्नता । आनंद । उ॰ (क) छढ़हि कुँवर मन करहि उ…बधाई बृदि्ध । बढ़तीरिपोर्टर किसी समाचारपत्र के संपादकीय विभाग का वह कार्यकर्त्ता जिसका काम सब प्रक…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें