🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यात्रा
yātrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यात्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाने की क्रिया । सकर ।
२. प्रयाण । प्रस्थान ।
३. दर्शनार्थ देवस्थानों को जाना । तीर्थाटन ।
४. उत्सव ।
५. निर्वाह । व्यवहार ।
६. बंग देश में प्राचलित एक प्रकार का अभिनय, जिसमें नाचना और गाना भी रहता है । यह प्राय रासलीला के ढग का होता है ।
७. यात्रा करनेवालों का दल वा समूह (को॰) ।
८. मार्ग । राह (को॰) ।
९. समय बिताना । कालक्षेप करना (को॰) ।
१. युद्ध यात्रा । चढ़ाई (कौटि॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यात्रा f. going, setting off, journey, march, expedition, MBh.; Kāv. &c. (with प्राणान्तिकी or और्ध्वदेहिकी = death; यात्रां-√ या or दा, to undertake an expedition, take the field; यात्राम्-√ पृछ्, to wish luck, Divyāv.)
going on a pilgrimage (cf. गङ्गा- and तीर्थ-य्˚)
a festive train, procession, Kathās.; Rājat.; Hit. (cf. देव-य्˚)
a feast, festival (= उत्सव), Bālar.
support of life, livelihood, maintenance, Mn.; MBh. &c.
intercourse (with लौकिकी, worldly intercourse = जगद्-य्˚), Mn. xi, 184
way, means, expedient, L.
passing away time, W.
practice, usage, custom, W.
N. of a partic. kind of astronomical wk. (cf. योग-य्˚)
of a sort of dramatic entertainment (popular in Bengal), W.
यात्रा यात्रिक &c. See p. 849, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (849,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यात्रा [या-ष्ट्रन्] 1 Going, motion, journey; Mv. 6. 1; R. 18. 16. --2 The march of an army, expedition, invasion; मार्गशीर्षे शुभे मासि यायाद्यात्रां महीपतिः Ms. 7. 182; Pt. 3. 37; R. 17. 56. --3 Going on a pilgrimage; as in तीर्थयात्रा. --4 A company of pilgrims. --5 A festival, fair, festive or solemn occasion; कालप्रियनाथस्य यात्राप्रसंगेन Māl. 1; U. 1. --6 A procession, festive train; प्रवृत्ता खलु यात्राभिमुखं मालती Māl. 6; 6. 2. --7 A road. --8 Support of life, livelihood, maintenance; यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं Ms. 4. 3; शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः Bg. 3. 8. --9 Passing away (time). --10 Intercourse; यात्रा चैव हि लौकिकी Ms. 11. 185; लोकयात्रा Ve. 3; Ms. 9. 27. --11 Way, means, expedient. --12 A custom, usage, practice, way; एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः परा Ms. 9. 25. (लोकाचारः Kull.). --13 A vehicle in general. --14 A kind of dramatic [] entertainment. --Comp. --उत्सवः a festive procession. --करणं an expedition, a march. --प्रसंगः going on a pilgrimage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यात्रा स्त्री या ष्ट्रत् । १ जिगीषया राज्ञां गमने अमरः २ गमनमात्रे ३ देवोद्देशेनोत्सवभेदे रथयात्रादौ ४ या- पने च मेदि० । ५ उपाये विश्वः यात्रादिनादिकं मु० चि० यात्राप्रकरणे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यात्रा, स्त्री, (या + “हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ।” उणा० ४ । १६७ । इति त्रन् । टाप् ।) विजिगीषोः प्रयाणम् । तत्पर्य्यायः । व्रज्या १ अभिनिर्याणम् ३ प्रस्थानम् ४ गमनम् ५ गमः ६ । इत्यमरः । २ । ८ । ९५ ॥ प्रस्थितिः ७ यानम् ८ प्राणनम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ यापनम् ॥ (यथा, भागवते । १० । ८६ । १५ । “यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत ॥”) उत्सवः । इति मेदिनी । रे, ७८ ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । १० । ८७ । “यात्रामुपवने द्रष्टुं जगाम सखिभिः सह ॥” व्यवहारः । यथा, गीतायाम् । ३ । ८ । “शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्म्मणः ॥” “शरीरयात्रा देहव्यवहारः ।” इति तत्र नील- कण्ठः ॥) उपायः । इति विश्वः ॥ * ॥ अथ यात्रा- दिनम् । भाद्रपौषचैत्रेतरमासेषु दूरयात्रा कर्त्तव्या । पूर्व्वस्यां दिशि रविशुक्रवारस्य प्राश- स्त्यम् । दक्षिणस्यां मङ्गलवारस्य प्राशस्त्यम् । पश्चिमायां सोमशनिवारस्य प्राशस्त्यम् । उत्त- रस्यां बृहस्पतिवारस्य प्राशस्त्यम् । पूर्व्वस्यां दिशि सोमशनिवारे न गन्तव्यम् । दक्षिणस्यां बृहस्पतिवारे केषाञ्चिन्मते बुधवारे च न गन्त- व्यम् । पश्चिमायां रविशुक्रवारे । एवं उत्तरस्यां बुधमङ्गलवारे न गन्तव्यम् । द्वितीया तृतीया सप्तमी पञ्चमी दशमी एकादशी त्रयोदशी च एता यात्रायां प्रशस्ताः । अत्रोत्तमनक्षत्राणि । अश्विनी अनुराधा रेवती मृगशिरा मूला पुन- र्व्वसु पुष्या हस्ता ज्येष्ठा । मध्यमनक्षत्राणि । रोहिणी पूर्व्वात्रयं चित्रा स्वाती शतभिषा श्रवणा धनिष्ठा । अधमनक्षत्राणि । उत्तरात्रयं [] विशाखा मघा आर्द्रा भरणी कृत्तिका अश्लेषा । तत्र नक्षत्रशूलकथनम् । स्वात्यां जेष्ठायाञ्च पूर्व्वदिग्गमनं निषिद्धम् । एवं पूर्व्वभाद्रपदे अश्विन्याञ्च दक्षिणदिग्गमनं पुष्ये रोहिण्याञ्च पश्चिमदिग्गमनं उत्तरफल्गुन्यां हस्तायाञ्च उत्तरदिग्गमनं निषिद्धम् । तत्रानुक्तकरणानि । गरं बणिजं विष्टिः । गरमपि कैश्चिच्छस्तं मन्यते । अत्र उत्तमलग्नानि । सिंहवृषकुम्भ- कन्यामिथुनानि । तत्र योगिनीनिर्णयः । प्रति- पदि नवम्याञ्च प्राच्यां योगिनी । तृतीयायां एकादश्याञ्चाग्निकोणे । पञ्चम्यां त्रयोदश्याञ्च दक्षिणे । द्वादश्यां चतुर्थ्याञ्च नैरृतकोणे । षष्ठ्यां चतुर्द्दश्याञ्च पश्चिमे । सप्तम्यां पूर्णिमा- याञ्च वायुकोणे । द्वितीयायां दशम्याञ्च उत्तर- दिशि । अष्टम्याममावास्यायाञ्च ईशानकोणे । तां दक्षिणे सम्मुखे च कृत्वा न गन्तव्यम् । पापयोगत्र्यहस्पर्शमासदग्धादिषु यात्रा न कर्त्तव्या । वारवेलाकालवेलाकुलिकवेलावृष्टि- भद्रादिषु च यात्रा न कर्त्तव्या । द्विरागमनदिनं नववधूशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ अथ गोयात्राप्रवेश- विक्रयाः । तत्र तिथयः । अमावस्याष्टमी- चतुर्द्दशीविष्टिभिन्नाः । तत्र नक्षत्राणि । रोहिणी पूर्व्वफल्गुनी पूर्व्वाषाढा पूर्व्वभाद्रपत् उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्ररभाद्रपत् श्रवणा भरणी चित्रा एतद्व्यतिरिक्तानि । योगाः । व्यतीपातभिन्नाः । वाराः । क्रूर- भिन्नाः ॥ * ॥ अथ नौकायात्रा । तत्र विहित- नक्षत्राणि । अश्विनीहस्तापुष्यमृगशिरःपूर्व्व- फल्गुनी-पूर्व्वाषाढा-पूर्व्वभाद्रपदनुराधाधनिष्ठा- श्रवणाः । वाराः शुभग्रहाणाम् । तत्र लग्नं शोभनम् । तत्र शोभनश्चन्द्रः । तारा च शोभना विहिता । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ अथ यात्रायां शुभजनकद्रव्यदर्शनादि यथा, -- “धेनुर्व्वत्सप्रयुक्ता वृषगजतुरगा दक्षिणावर्त्तवह्नि- र्दिव्यस्त्रीपूर्णकुम्भा द्बिजनृपगणिकाः पुष्पमाला पताका । सद्योमांसं घृतं वा दधि मधु रजतं काञ्चनं शुक्लधान्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा पठित्वा फलमिह लभते मानवो गन्तुकामः ॥” इति समयप्रदीपः ॥ तत्राशुभजनकदर्शनं यथा, -- “सम्मुखे रजकं पश्चात् क्षुरिणं
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यात्रा" आता है (26)
सफर प्रस्थान । यात्रा । रास्ते में चलनाप्रयाण गमन । प्रस्थान । जाना । यात्रा । कूच । रवानगीप्रस्थान गमन । यात्रा । रवानगीअटन घूमना । चलना फिरना । डोलना । यात्रा । भ्रमण । उ.—चले राम बन अटन पयादे …प्रायाणिक प्रयाण संबंधी । यात्रा । संबधीप्रयाणक यात्रा । प्रस्थान । प्रयाणप्रस्थिति प्रस्थान । यात्राअध्वायन यात्रा । सफरपयान गमन । जाना । यात्रा । रवानगीजात्र पु संज्ञा स्त्री॰ तीर्थयात्रा । यात्राचलचलाव प्रस्थान । यात्रा । चलाचलीरथ प्राचीन काल की एक प्रकार की सवारी जिसमें चार या दो पहिए हुआ करते थे और…वहत बैलभ्रमण घूमना फिरना । विचरणनिर्याण बाहर निकलनाप्रेंखा हिलनापथिन् राह । मार्गसंयान सहगमन । साथ जानाचारिका दासीअध्व रास्ता । मार्ग । पथचलाव † संज्ञा पुं॰माथा सिर का ऊपरी भाग । मस्तक । मुहा॰—माथा कूटना= दे 'माथा पीटना' । माथा विस…मैजल पु † संज्ञा स्त्री॰सियाहत देश देश घूमना । पर्यटनसमुद्री दे॰ 'समुद्रिय'मुसाफिरी मुसाफिर होने की दशा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें