🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:21:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्याण
niryāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आँख के कोने का भाग (2.8.38)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्याण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाहर निकलना ।
२. यात्रा । रवानगी । प्रस्थान । विशेषतः सेना का युद्धक्षेत्र की ओर अथवा पशुओं का चराई की ओर प्रस्थान ।
३. वह सड़क जो किसी नगर से बाहर की ओर जाती हो ।
४. अदृश्य होना । गायब होना ।
५. शरीर से आत्मा का निकलना । मृत्यु ।
६. मोक्ष । मुक्ति
७. हाथी की आँख का बाहरी कोना ।
८. पशुओं के पैरों में बाँधने की रस्सी । बंधन ।
९. लौह । लोहा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚याण n. going forth or out, exit, issue
setting out, decamping (of an army), going out (of cattle to the pasture ground), MBh.; Kāv. &c.
departure, vanishing, disappearance, Rājat.; Sāh.
departure from life, death, MBh.; Hariv.; Var.
final emancipation (w.r. for निर्-वाण ?), L.
a road leading out of a town, L.
the outer corner of an elephant's eye, Daś.; Śiś. (cf. निर्-णायन)
a rope for tying cattle, a foot-rope
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (556,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्याणं 1 Exit, issue, setting out, departure. --2 Vanishing, disappearing. --3 Dying, death. --4 Eternal emancipation, final beatitude. --5 The outer corner of the eye of an elephant; वारणं निर्याणभागेऽभिघ्नन् Dk. 97; निर्याणनिर्यदसृजं चलितं निषादी Śi. 5. 41. --6 A rope for tying cattle or the feet of a calf, a foot-rope in [] general; निर्याणहस्तस्य पुरो दुधुक्षतः Śi. 12. 41. --7 Iron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0634-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्याणं, क्ली, (निर्याति निर्गच्छति मदोऽनेनेति ।) निर् + या + करणे ल्युट् ।) गजापाङ्गदेशः । (यथा, माघे । ५ । ४१ । “प्रत्यन्यदन्तिनिशिताङ्कुशदूरभिन्न- निर्य्याणनिर्यदसृजं चलितं निषादी ॥”) मोक्षः । अध्वनिर्गमः । इति मेदिनी । णे, ५७ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ५५ । ६ । “निर्य्याणञ्च रथेनाशु सहसा यत् कृतं त्वया ॥” पशुपादबन्धनरज्जुः । इति वैजयन्ती ॥ यथा, माघे । १२ । ४१ । “निर्याणहस्तस्य पुरो दुधुक्षतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-896-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्याण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें