🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:28:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भ्रमण
bhramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रमण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घूमना फिरना । विचरण ।
२. आना जाना ।
३. यात्रा । सफर ।
४. मंडल । चक्कर । फेरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमण n. wandering or roaming about, roving through, circumambulating (comp.), Kām.; Kāv.; Hit.
wavering, staggering, unsteadiness, Suśr.
turning round, revolution, the orbit (of a planet), MBh.; Var.
giddiness, dizziness, Vet.; Sāh.
a cupola, AgP.
erring, falling into error, MW.
(fr. Caus.) causing to go round (cf. पटह-भ्र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमणं [भ्रम्-ल्युट्] 1 Moving or roving about, roaming about. --2 Turning round, revolution. --3 Deviation, swerving. --4 Shaking, tottering, unsteadiness, staggering. --5 Erring. --6 Giddiness, dizziness. --7 A tour, excursion. --8 The orbit of a planet. --णी 1 A kind of game. --2 A leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमण न० भ्रम--ल्युट् । गतिभेदे पर्य्यटने कर्मन्शब्दे दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4709,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमणं, क्ली, (भ्रम + भावे ल्युट् ।) गमनवि- शेषः । पर्य्यटनम् । (यथा, भाषापरिच्छेदे । ७ । “भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्ज्वलनमेव च ॥” पुनःपुनर्गमनम् । यथा, देवीभागवते । १ । १४ । ४६ ॥ “संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् ॥” तथाच, कामन्दकीये । १४ । २४ । “नवाग्निधूमसंरोधो दिङ्मोहो भ्रमणानि च ॥” “भ्रमणानि दिग्भ्रमात् दुर्गमप्रदेशेषु चंक्रमणानि ।” भ्रमत्यस्मिन्ननेनेति वा । भ्रम + ल्युट् ।) मण्ड- लम् । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । १२ । ७६ । “कालेनाल्पेन भ्रमणं भुङ्क्तेऽल्पभ्रमणाश्रितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ॥” अल्पभ्रमणं स्वल्पपरिधिमण्डलमानमित्यर्थः । उत्तरपदे मण्डले महतीति दर्शनात् ॥”) हस्त्यश्वरथदोलादिद्बारा भ्रमणगुणाः । वात- कोपनत्वम् । अङ्गस्थैर्य्यकरत्वम् । बलाग्निविवर्द्धन- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-557-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रमण" आता है (18)
पर्यटन भ्रमण । घूमना फिरनाविभ्रम भ्रमण । चक्कर । फेराअटन घूमना । चलना फिरना । डोलना । यात्रा । भ्रमण । उ.—चले राम बन अटन पयादे …परिभ्रम इधर उधर टहलना । घूमना । भटकना पर्यटन । भ्रमणपरियाण घुमाई फिराई । भ्रमण । पर्यटनदौर चक्कर । भ्रमण । फेरादौरा चारो ओर घूमने की क्रिया । चक्कर । भ्रमण । क्रि॰ प्र॰—करनाचकचाल † संज्ञा पुं॰ चक्कर । भ्रमण । फेराघूर्णन घूमना । चक्कर खानाभ्रांत तलवार के ३२ हाथों में से एक । तलवार को गोलाकार घुमाना जिसके द्वारा दूस…प्रेंखा हिलनाभ्रांति भ्रम । धोखासंप्रपद पादाग्र पर खड़ा होना । पादाग्र स्थितिचारिका दासीपरिचरण सेवा करना या सेवा । परिचर्या । खिदमत । टहलभ्रमी सज्ञा स्त्री॰गश्त फ़ा॰उदभ्रम चक्कर काटना । भूलभुलैया में पड़ जाना । चकराना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें