🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:31:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भ्रांति
bhrāṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रांति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ भ्रान्ति]
१. भ्रम । धोखा ।
२. संदेह । संशय । शक ।
३. भ्रमण ।
४. पागलपन ।
५. भँवरी । धुमेर ।
६. भूलचुक ।
७. मोह । प्रमाद ।
८. एक प्रकार का काव्या- लंकार । इसमें किसी वस्तु को, दुसरी वस्तु के साथ उसकी समानता देखकर, भ्रम से वह दुसरी वस्तु ही समझ लेना वर्णित होता है । जैसे,—अठारी पर नायिका को देखकर कहना—है ! यह चद्रमा कहाँ से निकल आया !
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रान्ति f. wandering or roaming about, moving to and fro, driving (of clouds), quivering (of lightning), staggering, reeling, Kāv.; Kām.
turning round, rolling (of wheels), Vikr.
(ifc.) moving round, circumambulating, Ratnāv.
perplexity, confusion, doubt, error, false opinion (ifc., false impression of, mistaking something for, supposing anything to be or to exist), Kāv.; Kathās.; Pur. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (770,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रांतिः [भ्रम्-क्तिन्] f. 1 Moving or wandering about. --2 Turning round, rolling. --3 A revolution, circular or rotatory movement; चक्रभ्रांतिररांतरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीं V. 1. 4. --4 An error, a mistake, delusion, wrong notion, false idea or impression; श्रितासि चंदनभ्रांत्या दुर्विपाकं विषद्रुमं U. 1. 47. --5 Confusion, perplexity. --6 Doubt, uncertainty, suspense. --7 [] Unsteadiness. --Comp. --कर a. confounding, causing delusion. --नाशनः an epithet of Śiva. --हर a. removing doubt or error. --(रः) a counsellor, minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रान्ति स्त्री भ्रम--क्तिन् । १ भ्रमणे २ अयथार्थज्ञाने च । “षाण्मासिके तु संप्राप्तै भ्रान्तिः संजायते नृणाम् । धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा” ज्यो० त० । भ्रान्तिज्ञानञ्च चित्तविक्षेपः योगान्तरायः पात० सू० उक्तः चित्तविक्षेपशब्दे २९४१ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4710,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रान्तिः, स्त्री, (भ्रम् + क्तिन् । “अनुनासिकस्य किज्झलोः क्ङिति । ६ । ४ । १५ । इति दीर्घः ।) भ्रमः । इत्यमरः । १ । ५ । ४ ॥ (“युक्तिहीनप्रकाशत्वाद् भ्रान्तेर्नह्यस्ति लक्षणम् । यदि स्याल्लक्षणं किञ्चिद्भ्रान्तिरेव न सिध्यति ॥” इति तार्किकाः ॥) सा तु नराणां षष्ठमासे जायते । यथा, -- “षाण्मासिके तु संप्राप्ते भ्रान्तिः संजायते यतः । धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ भ्रमणम् । इति मेदिनी ॥ अनवस्थितिः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-559-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रांति" आता है (14)
मोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिविकल्प भ्रांति । भ्रम । धोखामिथ्यामति भ्रांति । धोखाविमोह मोह । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिवारुण्य भ्रम । भ्रांतिईहाम भ्रांति । भ्रम । वहमवाहिमा भ्रम । भ्रांति । वहमभ्रम किसी पदार्थ को और का और समझना । किसी चीज या बात को कुछ का कुछ समझना । …वंचन धोखा देना । धूर्तता । ठगीप्रमाद किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी…विभ्रम भ्रमण । चक्कर । फेरापरिभ्रम इधर उधर टहलना । घूमना । भटकना पर्यटन । भ्रमणसमुद्रफल एक प्रकार का सदाबहार वृक्ष जो अवध, मध्य भारत आदि में नदियों के किनारे …धोखा मिथ्या व्यवहार जिससे दूसरे के मन में मिथ्या प्रतीति उत्पन्न हो । धूर्त…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें