🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:58:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रमाद
pramāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लापरवाही (1.7.32) अनवधानता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी कारण से हो । भूल । चूक । भ्रम । भ्रांति ।
२. अंतःकरण की दुर्बलता ।
३. योगशास्त्रानुसार समाधि के साधनों की भावना न करना । या उन्हें ठीक न समझना । यह नौ प्रकार के अंतरायों में चौथा है । इससे साधक को चित्तविक्षेप होता है ।
४. लापरवाही । भयंकर भूल (को॰) ।
५. मद । नशा । उन्माद (को॰) ।
६. विपत्ति । संकट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-माद m. intoxication, RV.; MBh.
madness, insanity, L.
negligence, carelessness about (abl. or comp.), Kauś.; Mn.; MBh. &c.
an error, mistake, W.
a partic. high number, L.
प्र-माद &c. See प्र-√ मद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमादः 1 Carelessness, negligence, inattention, inadvertence, oversight; ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यं Ś. 6. 25; Ch. P. 1. --2 Intoxication, drun kenness. --3 (a) Fainting, swoon. (b) Insanity, madness. --4 A mistake, blunder, mistaken judgment; Pt. 1. 39. --5 An accident, mishap, calamity, danger; अहो प्रमादः Māl. 3; U. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमाद पु० प्र + मद--घञ् । १ कर्त्तव्ये अकर्त्तव्यत्वघिया ततो निवृत्तौ अकर्त्तव्ये कर्त्तव्यत्वधिया तत्र प्रवृत्तौ बा अनव- धानतायाम् अमरः । अनवधानताशब्दे १५२ पृ० दृश्यम् । स च तमोगुणमार्य्यः तमस्शब्दे ३२३५ पृ० दृश्यम् । तस्य सम्मोहरूपत्वात्तत्कार्य्यत्वं बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4479,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमादः, पुं, (प्र + मद् + भावे + घञ् ।) अनव- धानता । इत्यमरः । १ । ७ । ३० ॥ यथा, -- “लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यः प्रमादो न न विश्वसेत् ॥” इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमाद" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें