🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:23:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमाद

अर्थ: अवहेलना, असावधानी, अनवधान, लापरवाही, भुल-चूक

संस्कृत: अविमृष्टकृत्यम् · पर्याय: अनवधानता

व्युत्पत्ति: प्र+मद्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. माद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मद् + घञ्
  3. माद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मद् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमादःप्रमादौप्रमादाः
द्वितीयाप्रमादम्प्रमादौप्रमादान्
तृतीयाप्रमादेनप्रमादाभ्याम्प्रमादैः
चतुर्थीप्रमादायप्रमादाभ्याम्प्रमादेभ्यः
पञ्चमीप्रमादात् / प्रमादाद्प्रमादाभ्याम्प्रमादेभ्यः
षष्ठीप्रमादस्यप्रमादयोःप्रमादानाम्
सप्तमीप्रमादेप्रमादयोःप्रमादेषु
सम्बोधनहे प्रमादहे प्रमादौहे प्रमादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमाद
प्रमाद
pramāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लापरवाही (1.7.32) अनवधानता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी कारण से हो । भूल । चूक । भ्रम । भ्रांति ।
२. अंतःकरण की दुर्बलता ।
३. योगशास्त्रानुसार समाधि के साधनों की भावना न करना । या उन्हें ठीक न समझना । यह नौ प्रकार के अंतरायों में चौथा है । इससे साधक को चित्तविक्षेप होता है ।
४. लापरवाही । भयंकर भूल (को॰) ।
५. मद । नशा । उन्माद (को॰) ।
६. विपत्ति । संकट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-माद m. intoxication, RV.; MBh.
madness, insanity, L.
negligence, carelessness about (abl. or comp.), Kauś.; Mn.; MBh. &c.
an error, mistake, W.
a partic. high number, L.
प्र-माद &c. See प्र-√ मद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमादः 1 Carelessness, negligence, inattention, inadvertence, oversight; ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यं Ś. 6. 25; Ch. P. 1. --2 Intoxication, drun kenness. --3 (a) Fainting, swoon. (b) Insanity, madness. --4 A mistake, blunder, mistaken judgment; Pt. 1. 39. --5 An accident, mishap, calamity, danger; अहो प्रमादः Māl. 3; U. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमाद पु० प्र + मद--घञ् । १ कर्त्तव्ये अकर्त्तव्यत्वघिया ततो निवृत्तौ अकर्त्तव्ये कर्त्तव्यत्वधिया तत्र प्रवृत्तौ बा अनव- धानतायाम् अमरः । अनवधानताशब्दे १५२ पृ० दृश्यम् । स च तमोगुणमार्य्यः तमस्शब्दे ३२३५ पृ० दृश्यम् । तस्य सम्मोहरूपत्वात्तत्कार्य्यत्वं बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4479,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमादः, पुं, (प्र + मद् + भावे + घञ् ।) अनव- धानता । इत्यमरः । १ । ७ । ३० ॥ यथा, -- “लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यः प्रमादो न न विश्वसेत् ॥” इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमाद" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमादप्रमाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: माद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मद् + घञ् | माद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमाद 📚 ➤ अवहेलना, असावधानी, अनवधान, लापरवाही, भुल-चूक
संस्कृत: अविमृष्टकृत्यम् · पर्याय: अनवधानता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमाद 📚किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रमाद
लापरवाही (१.७.३२) — अनवधानता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • प्रमाद = प्रमा + अद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • प्रमाद: प्र+मद्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें