🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भ्रम
bhrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल निकलने के मार्ग (1.10.7) जलनिर्गम
घूमना (3.2.9) भ्रमि
विभ्रम (3.3.150)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ को और का और समझना । किसी चीज या बात को कुछ का कुछ समझना । मिथ्या ज्ञान । भ्रांति । धोखा ।
२. संशय । संदेह । शक । क्रि॰ प्र॰—में डालना ।—में पड़ना ।—होना ।
३. एक प्रकार का रोग जिसमें रोगी का शरीर चलने के समय चक्कर खाता है और वह प्रायः जमीन पर पड़ा रहता है । यह रोग मूर्छा के अंतर्गत माना जाता है ।
४. मूर्छा बेहोशी । उ॰—भ्रम होइ ताहि जा कूर चीत ।—पृ॰ रा॰, ६ । ८८ ।
५. नल । पनाला ।
६. कुम्हार का चाक ।
७. भ्रमण । घूमना । फिरना ।
८. वह पदार्थ जो चक्राकार घूमता हो । चारों ओर घूमनेवाली चीज ।
९. अंबुनिगंम । स्त्रोत (को॰) ।
१०. कुंद नाम का एक यंत्र । शाण । खराद (को॰) ।
११. मार्कंडेय पुराण के अनुसार योगियों के योग में होनेवाले पाँच प्रकार के विध्नों मे से एक प्रकार का विघ्न या उपसगं जिसमें योगी सब प्रकार के आचार आदि का परित्याग कर देता है और उसका मन निरवलंब की भाँति इधर उधर भटकता रहता है ।
१२. चक्की (को॰) ।
१३. छाता (को॰) । १४ घेरा । परिधि (को॰) ।
भ्रम २ वि॰
१. घूमनेवाला । चक्कर काटनेवाला ।
२. भ्रमण- करनेवाला । चलनेवाला ।
भ्रम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्भ्रम] मान प्रतिष्ठा । इज्जत । उ॰— जस अति संकट पंडवन्ह भएउ भीव बँदि छोर । तस परबस पिउ काढ़हु राखि लेहु भ्रम मोर ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रम m. (ifc. f(आ). ) wandering or roaming about, roving over or through (comp.), Kathās.
moving about, rolling (as of the eyes), Rājat.
turning round, revolving, rotation (acc. with √ दा = to swing), MBh.; Sūryas.; Hcat.
a whirling flame, RV.
a whirlpool, eddy, Prab.
a spring, fountain, watercourse, L.
a potter's wheel, Sāṃkhyak.
(v.l. ˚मि), a grindstone (see comp.)
a gimlet or auger, L.
a circle, Āryabh.
giddiness, dizziness, Suśr.
confusion, perplexity, error, mistake (ifc. mistaking anything for), Hariv.; Kāv.; Rājat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमः [भ्रम्-घञ्] 1 Moving or roaming about, roving. --2 Turning round, whirling, revolving. --3 Circular motion, rotation. --4 Straying, deviating. --5 An error, a mistake, misapprehension, delusion; शुक्तौ रंजतमिति ज्ञानं भ्रमः. --6 Confusion, perplexity, embarrassment. --7 An eddy. a whirlpool. --8 A potter's wheel --9 A grind-stone. --10 A lathe. --11 Giddiness. --12 A fountain, watercourse. --Comp. --आकुल a. confused. --आसक्तः a sword-cleaner, an armourer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रम चलने भ्वा० पर० अक० सेट् । भ्रमति कौटिल्ये इरित् । अभ्रमत् अभ्रमीत् । बभ्राम कणा० भ्रेमतुः बभ्रतुः ।
भ्रम चलने दिवा० पर० सक० सेट् शमा० । भ्राम्यति अभ्रमीत् ।
भ्रम भ्वा० पर० अक० सेट् । भ्रमति अभ्रमीत् फणा० भ्रेमतुः बभ्रमतुः चङि न ह्रस्वः । ज्वला० भ्रमः भ्रामः ।
भ्रम पु० भ्रम--घञ् । १ मिथ्याज्ञाने (अन्यथाभूतस्य वस्तुनो- ऽन्यथारूपेण ज्ञाने) २ जलनिर्गमस्थाने ३ कुन्दे (कुंद) ४ भ्रमणे च मेदि० । भ्रमश्च तद्वति तत्प्रकारकज्ञानम् । व्यधिकरणप्रकाराच्छिन्नविषयताशालिज्ञानम् । यत्प्रका- रिका या विषयता तत्प्रकारव्यधिकरणविषयताकज्ञानम् । स्वप्रकारव्यधिकरणविषयताकज्ञानम् । स्वव्यधिकरणप्र- कारावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिज्ञानम्” (चि०) तदभाव- वन्निरूपिततन्निष्ठविषयताप्रतियोगिताकतदभाववति तत्- सम्बन्धेन तद्धर्मविशिष्टतन्निरूपितवैशिष्ट्यविषयताशासि ज्ञानम् । विशेष्यितासम्बन्धेन तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो- तिताकतदभाववदवच्छिन्ना या तद्व्यक्तिप्रकारिता त- [] च्छालिज्ञानम् । (मू० मा०) “मिथ्याज्ञानापरपर्य्यायोऽयं निश्चयः” (गौ० वृ०) अतस्मिंस्तद्ग्रहः (भा० प०) । तद- भाववति तत्प्रकारकं ज्ञानम् यथा शुक्तौ इदं रजतम् इति ज्ञानम् । (त० प्र०) भ्रमो द्विविधः । विपर्य्यासः संशयश्च । तद्धेतवश्च दोषा दोषशब्दे ३७६३ पृ० दृश्याः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4708,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रम, इर् चाले । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सेट् ।) इर् अभ्रमत् अभ्रमीत् । इति दुर्गादासः ॥
भ्रम, भ य चाले । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- पर०-सक०-सेट् ।) भ य भ्राम्यति । इति दुर्गादासः ॥
भ्रम, उ ज ण चाले । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-सेट् ।) उ भ्रमित्वा भ्रान्त्वा । ज भ्रामः भ्रमः । ज्वलादित्वाण्णप्रत्ययेऽपि जनबध इत्यादिना ह्रस्वे भ्रम इत्येव । तेन ज्वलादावस्य पाठो निष्फल इति धातुप्रदीपा- दयः । वस्तुतस्तु । ज्वलादिपाठसामर्थ्यान्न ह्रस्वः । ण भ्रेमतुः बभ्रमतुः । य भ्रम्यति भ्रमति । चाल इह पादविहरणम् । “न जाने को हेतुर्भ्रमति विपिने भिक्षुक इव ।” भ्रेमुः शिलोच्चयान् भीमानित्यत्र गत्यर्थविवक्षया सकर्म्मकत्वम् । इति दुर्गादासः ॥
भ्रमः, पुं, (भ्रमु अनवस्थाने इति । भ्रम + भावे घञ् ।) मिथ्याज्ञानम् । (यथा, राजतरङ्गि- ण्याम् । ३ । ४२३ । “देवो जगाद तं भद्र ! कोऽयं ते मनसि भ्रमः ॥”) तत्पर्य्यायः । भ्रान्तिः २ मिथ्यामतिः ३ । इत्य- मरः । १ । ५ । ४ । अम्बुनिर्गमः । कुन्दः । (यथा, रघौ । ६ । ३२ । “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहु- र्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः । आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजाः त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति ॥” “चक्रभ्रमं चक्राकारशस्त्रोत्तेजनयन्त्रम् । भ्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्तौ कुन्दाख्ये शिल्पियन्त्रके ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) भ्रमणम् । इति मेदिनी । मे, २० ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २७ । ४६ । “एवं किलोक्त्वा व्यसृजत् तं भ्रमाय बणिक्- सुतम् ।”) न्यायमते भ्रमस्य नामान्तरं अप्रमा । भ्रमो- द्विविधः । विपर्य्यासः संशयश्च । आद्यो यथा । देहे आत्मबुद्धिः । शङ्खादौ पीततामतिः । सा निश्चयरूपा । द्वितीयो यथा । किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्वा इत्यादिबुद्धिः । तस्य कारणम् । पित्तदूरत्वमोहभयादिनानाविधदोषः । यथा, “अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमुच्यते । तच्छून्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता ॥ [] तत्प्रपञ्चो विपर्य्यासः संशयोऽपि प्रकीर्त्तितः । आद्यो देहे यात्मबुद्धिः शङ्खादौ पीततामतिः ॥ भवेन्निश्चयरूपा सा संशयोऽथ प्रदर्श्यते । किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्व्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः ॥ तदभावप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः । स संशयो भवेद् या धीरेकत्राभावभावयोः ॥ साधारण्यादिधर्म्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् । दोषोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् ॥ पित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधः स्मृतः ।” इति भाषापरिच्छेदः । १२७ -- १३२ ॥ (भ्रमणशीले, त्रि ॥ यथा, ऋग्वेदे । ६ । ६ । ४ । “अधभ्रमस्त उर्व्विया विभाति यातयमानो अधिसानुपृश्नेः ॥” “भ्रमो भ्रमणशीलो ज्वालासमूहः ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ रोगविशेषः । तद्यथा, -- “मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः । चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्व्वदा । भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः ॥” इति वैद्यकमाधवकृतरुग्विनिश्चये मूर्च्छाधिकारे ॥ तथाचास्य चिकित्सा ॥ “शतावरी बलामूलद्राक्षासिद्धं पयः पिबेत् । ससितं भ्रमनाशाय बीजं वाट्यालकस्य च ॥ पिबेद्दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये । त्रिफलायाः प्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे मूर्च्छाद्यधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-557-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रम" आता है (41)
मोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिविकल्प भ्रांति । भ्रम । धोखाविभ्रम भ्रमण । चक्कर । फेराभ्रांति भ्रम । धोखापरिभ्रम इधर उधर टहलना । घूमना । भटकना पर्यटन । भ्रमणचित्तविभ्रम भ्राति । भ्रम । भौचक्कापनपरिबाधा पीडा । कष्ट । बाधा । भ्रम । श्रांति । मिहनतविमोह मोह । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिवारुण्य भ्रम । भ्रांतिवैचित्य चित्त की भ्रांति । भ्रम । अन्यमनस्कता । दुःख । कष्टमतिविपर्यय मतिभ्रम । भ्रमईहाम भ्रांति । भ्रम । वहमवसवास भ्रम । दुबधा । संदेहभूलचूक भूल । भ्रम । गलती । मुहा॰—भूलचूक लेनी देनी = हिसाब में भूल चूक हो तो ल…वाहिमा भ्रम । भ्रांति । वहमगलतफहमी किसी ठीक बात को गलत समझना । भूल से कुछ का कुछ समझना । भ्रम । क्रि॰ प्र…गुमराही भूल । भ्रममुगालता धोखा । छल । झाँसा । भ्रम । क्रि॰ प्र॰—खाना ।—देना ।—में डालनाद्विधाद्वंद्व संदेह । भ्रमआरोपण लगाना । स्थापित करना । मढ़नाद्वैत दो का भाव । युग्म । युगलप्रमाद किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी…मिथ्या असत्य । झूठविपर्यय एक वस्तु का दूसरी के स्थान पर और दूसरी का पहली के स्थान पर होना । उलट …विसूचिका वैद्यक के अनुसार एक प्रकार का रोग जिसे हैजा मानते हैं । विशेष—वैद्यक क…अनिर्वचनीय जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीय । अवर्णनीयविलोभ आकर्षण । प्रलोभनप्रतिभास आकृति । आकारविभ्रांति फेरा । चक्करअयथार्थ जो यथार्थ न हो । निथ्या । असत्यवैधुर्य विधुर होने का भाव । हताश या कातर होने का भावभोल वैश्य पिता और नट स्त्री से उत्पन्न सतानसम्मोह मोह । प्रेमभोर प्रातःकाल । तड़का । सबेरावहम बिना संकल्प के चित्त का किसी बात पर जाना । मिथ्या धारणा । झूठा खयालगफलत असावधानी । बेपरवाईदुधा दुध देनेवाली गाय । गो जो दुध देती होधोखा मिथ्या व्यवहार जिससे दूसरे के मन में मिथ्या प्रतीति उत्पन्न हो । धूर्त…शुबहा संदेह । शकगफिलाई पु संज्ञा स्त्री॰पित्तोल्वण सन्निपात संज्ञा पुं॰ एक प्रकार का सन्नि- पातिक ज्वर । आशुकारी ज्वर । व…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें