🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:18:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपर्यय
viparyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपर्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक वस्तु का दूसरी के स्थान पर और दूसरी का पहली के स्थान पर होना । उलट पुलट । इधर का उधर । जैसे,—वर्णविपर्यय ।
२. ऐसा परिवर्तन जिसमें दो वस्तुओं की स्थिति पूर्वस्थिति से विरुद्ध हो जाय । जैसी चाहिए, उससे विरुद्ध स्थिति । और का और । व्यतिक्रम ।
३. मिथ्या ज्ञान । और का और समझना । विशेष—योग दर्शन के अनुसार 'विपर्यय' चित्त की पाँच प्रकार की वृत्तियों (प्रमाण, विकल्प आदि) में से एक है । जैसे,—रस्सी को साँप या सीप की चाँदो समझता । ययार्थ ज्ञान द्वारा इसका निराकरण होता है । इस 'विपर्यय' या विपरीत ज्ञान के पाँच अवयव कहे गए हैं—अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश । इन्हीं को सीख्य में क्रमशः तम, माह, महामीह तामिस्त्र और अंधतामिस्त्र कहते हैं ।
४. भ्रम । भूल । गलती । समझ का फेर ।
५. गड़बड़ी । अव्यवस्था ।
७. नाश । विनाश ।
७. अदल बदल । विनिमय (को॰) ।
८. शत्रुता (को॰) ।
९. बैर । विरोध (को॰) ।
१०. प्रलय (को॰) ।
११. अभाव । अनस्तित्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-पर्यय mfn. reversed, inverted, perverse, contrary to (gen.), BhP.
वि-पर्यय m. turning round, revolution, Jyot.
running off, coming to an end, R.
वि-पर्यय m. transposition, change, alteration, inverted order or succession, opposite of ĀśvŚr.; Nir.; MBh. &c. (e.g. बुद्धि-व्˚, the opposite opinion; स्वप्न-व्˚, the opp. of sleep, state of being awake; संधि-विपर्ययौ, peace and its opposite i.e. war; ˚यये ind., ˚येन ind. and ˚यात् ind. in the opp˚ case, otherwise)
वि-पर्यय m. exchange, barter (e.g. द्रव्य-व्˚, exchange of goods, buying and selling, trade), MW.
change for the worse, reverse of fortune, calamity, misfortune, Mn.; MBh. &c.
perverseness, R.; Kathās.; BhP.
overthrow, ruin, loss, destruction (esp. of the world), Kāv.
change of opinion, Sāh.
change of purpose or conduct, enmity, hostility, W.
misapprehension, error, mistake, Mn.; BhP.; Sarvad.
mistaking anything to be the reverse or opposite of what it is, MW.
shunning, avoiding, R. vii, 63, 31 (Sch.)
N. of partic. forms of intermittent fever, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (974,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपर्ययः 1 Contrariety, reverse, inversion; आहितो जयविपर्ययोपि मे [] श्लाध्य एव परमेष्ठिना त्वया R. 11. 86; स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययौ यदा 8. 89; नभसः स्फुटतारस्य रात्रेरिव विपर्ययः (न भाजनं) Ki. 11. 44; विपर्यये तु Ś. 5. ‘if it be otherwise’, if contrary be the case; विपर्यये त्वस्याधिपतेरुल्लंधितः क्षात्रधर्मः स्यात् Ve. 5. --2 Change (of purpose, dress &c.); कथमेत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पंकमिवावसीदति Ki. 2. 6; so वेषविपर्ययः Pt. 1. --3 Absence or non-existence; समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि Ku. 7. 42; त्यागे श्लाघाविपर्ययः R. 1. 22. --4 Loss; निद्रा संज्ञाविपर्ययः Ku. 6. 44 ‘loss of consciousness’. --5 Complete destruction, annihilation. --6 Exchange, barter. --7 Error, trespass, mistake, misapprehension. --8 A calamity, misfortune, adverse fate. --9 Hostility, enmity. --10 Perverseness, opposition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपर्य्यय पु० वि + परि + इण--अच् । व्यतिक्रमे । २ अतस्मिं- स्तद्बुद्धौ च । पात० उक्ते ३ चित्तवृत्तिभेदे “विपर्य्ययो मिथ्याज्ञानमतत्प्रतिष्ठम्” पात० सू० । “संशयस्यापि विपर्य्यत्वमतद्रूपप्रतिष्ठानत्वात् तस्य तद्धर्मिकभावाभावगोचरतया एकांशे अतद्रूपप्रतिष्ठत्वान पायात् । स कस्मात् न प्रमाणम्? । यतः प्रमाणन बा- ध्यते भूतार्थविषयत्वात् प्रमाणस्य, तत्र प्रमाणेन बाध- नमप्रमाणस्य दृष्ठम् । तद्यथा द्विचन्द्रदर्शनं सद्विषययेणैक- चन्द्रदर्शनेन बाध्यते” भा० । “स च पञ्चविधः अविद्या- ऽस्मितारागद्वेशामिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः” पात० सू० । इति पञ्च विपर्य्याया । इत्यादि भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपर्य्ययः, पुं, (वि + परि + इ + “एरच् ।” इत्यच् ।) व्यतिक्रमः । तत्पर्य्यायः । व्यत्यासः २ विपर्य्यासः ३ व्यत्ययः ४ । इत्यमरः ॥ विपर्य्यायः ५ । इति भरतः ॥ (यथा, भागवते । १० । १ । ५० । “विपर्य्ययो वा किं न स्याद्गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्त्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥” सांख्यनये विपर्य्ययाः पञ्च । ते च सांख्यकारि- कायां द्रष्टव्याः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-406-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपर्यय" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें