🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चित्त
citta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्त ३पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चित्तवन] चित्तवन । दृष्टि । नजर । उ॰— चित जानकी अध को कियो । हरि तीन द्वै अवलोकियो ।— केशव (शब्द॰) ।
चित्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंतःकरण का एक भेद । अंतःकरण की एक वृत्ति । विशेष—वेदांतसार के अनुसार अंतःकरण की चार वृत्तियाँ है— मन, बुद्धि, चित्त और अहंकार । संकल्प विकल्पात्मक वृत्ति को मन, निश्चयात्मक वृत्ति को बुद्धि और इन्हीं दोनों के अंतर्गत अनुसंधानात्मक वृत्ति को चित्त औऱ अभिमानात्मक वृत्ति को अंहकार कहते हैं । पंचदशी में इंद्रियो के नियंता मन ही को अंतःकरण माना है । आंतरिक व्यापार में मन स्वतंत्र है, पर बाह्य व्यापार में इंद्रियाँ परतंत्र हैं । पंचभूतों की गुणसमष्टि से अंतःकरण उत्पन्न होता है जिसकी दो वृत्तियाँ हैं मन और बुद्धि । मन संशायात्मक और बुद्धि निश्चयात्मक है । वेदांत में प्राण को मन का प्राण कहा है । मृत्यु होने पर मन इसी प्राण में लय हो जाता है । इसपर शंकराचार्य कहते हैं कि प्राण में मन की वृत्ति लय हो जाती है, उसका स्वरूप नहीं । क्षणिकवादी बौद्ध चित्त ही को आत्मा मानते हैं । वे कहते हैं कि जिस प्रकार अग्नि अपने को प्रकाशित करके दूसरी वस्तु को भी प्रकाशित करती है, उसी प्रकार चित्त भी करता है । बौद्ध लोग चित्त के चार भेद करते हैं—कामावचर रूपावचर, अरूपावचर औऱ लोकोत्तर । चार्वाक के मत से मन ही आत्मा है । योग के आचार्य पंचजलिचित्त को स्वप्रकाश नहीं स्वीकार करते । वे चित्त को दृश्य और जड़ पदार्थ मानकर सका ए क अलग प्रकाशक मानते हैं जिसे आत्मा कहते हैं । उनके विचार में प्रकाश्य और प्रकाशक के संयोग से प्रकाश होता है, अत: कोई वस्तु अपने ही साथ संयोग नहीं कर सकती । योगसूत्र के अनुसार चित्तवृत्ति पाँच प्रकार की है—प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा और स्मृति । प्रत्यक्ष, अनुमान और शब्दप्रमाण; एक में दूसरे का भ्रम—विपर्यय;स्वरूपज्ञान के बिना कल्पना— विकल्प; सब विषयों के अभाव का बोध—निद्रा और कालांतर में पूर्व अनुभव का आरोप स्मृति कहलाता है । पच- दशी तथा और दार्शनिक ग्रंथों में मन या चित्त का स्थान हृदय या हृत्पझगोलक लिखा है । पर आधुनिक पाश्चात्य विज्ञान अंत:करण के सारे व्यापारों का स्थान मस्तिष्क में मानता है जो सब ज्ञानतंतुओं का केंद्रस्थान है । खोपड़ी के अंदर जो टेढ़ी मेढ़ी गुरियों की सी बनावट होती है, वही अंत:करण है । उसी के सूक्ष्म मज्जा-तंतु-जाल और कोशों की क्रिया द्वारा सारे मानसिक व्यापारी होते हैं । भूतवादी वैज्ञानिकों के मत से चित्त, मन या आत्मा कोई पृथक् वस्तु नहीं है, केवल व्यापार- विशेष का नाम है, जो छोटे जीवों में बहुत ही अल्प परिमाण में होता है और बड़े जीवों में क्रमश:बढ़ता जाता है । इस व्यापार का प्राणरस (प्रोटोप्लाज्म) के कुछ विकारों के साथ नित्य संबंध है । प्राणरस के ये विकार अत्यंत निम्न श्रेणी के जीवों में प्राय: शरीर भर में होते हैं; पर उच्च प्राणियों में क्रमश: इन विकारों के लिये विशेष स्थान नियत होते जाते हैं और उनसे इंद्रियों तथा मस्तिष्क को सृष्टि होती है ।
२. वह मानसिक शक्ति जिससे धारणा, भावना आदि की जाती हैं । अंत:करण । जी । मन । दिल । मुहा॰—चित्त उचटना = जी न लगना । विरक्ति होना । चित्त करना = इच्छा करना । जी चाहना । जैसे, ऐसा चित्त करता है कि यहाँ से चल दें । चित्त चढ़ना = दे॰ 'चित्त पर चढ़ना' । उ॰—तब चिंत चढ़ेउ जो शंकर कहेऊ ।—मानस, १ । ६३ । चित्त विहुँटना = (१) चित्त में पीड़ा होना । (२) चित्त के लिये आकर्षक होना । चित्त चुराना = मन मोहना । मोहित करना । चित्त आकर्षित करना । उ॰—नैन सैन दै चितहिं चुरावति यहै मंत्र टोना सिर डारि ।—सूर (शब्द॰) । चित्त देना = ध्यान देना । मन लगाना । गौर करना । उ॰—चित्त दै सुनो हमारी बात ।—सूर (शब्द॰) । चित्त धरना = (१) ध्यान देना । मन लग
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्त mfn. ‘noticed’, see अ-चित्त
‘aimed at’, longed for, ChUp. vii, 5, 3
‘appeared’, visible, RV. ix, 65, 12
चित्त n. attending, observing (तिरश् चित्तानि, ‘so as to remain unnoticed’), vii, 59, 8
thinking, reflecting, imagining, thought, RV.; VS.; ŚBr. &c.
intention, aim, wish, RV.; VS.; AV.; TBr. &c.
चित्त n. (Naigh. iii, 9) the heart, mind, TS. i; ŚvetUp. vi, 5; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Pañcat.)
चित्त n. memory, W.
intelligence, reason, KapS. i, 59; Yogas. i, 37; ii, 54; Vedāntas.
(in astrol.) the 9th mansion, VarYogay. iv, 1
cf. इह-, चल-, पूर्व-, प्रायश्-, लघु-, सु-, स्थिर-.
चित्त See √ 4. चित्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (395,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्त p. p. [चित्-क्त] 1 Observed, perceived. --2 Considered, reflected or meditated upon. --3 Resolved. --4 Intended, wished, desired. --5 Visible, perceptible. --त्तं 1 Observing, attending. --2 (a) Thought, thinking, attention; (b) desire, intention, aim; मच्चित्तः सततं भव Bg. 18. 57; अनेकचित्तविभ्रांत 16. 16. --3 The mind; यदासौ दुर्वारः प्रसरति मदश्चित्तकरिणः Śānti. 1. 22; so चलचित्त and comps. below. [] --4 The heart (considered as the seat of intellect). --5 Reason, intellect, reasoning faculty. --Comp. --अनुवर्तिन् a. acting according to one's will, humouring. --अपहा --क, --अपहारिन्, --आकर्षिन्, --हारिन् a. {1} ‘heart-stealing,’ attractive, captivating. {2} pleasing, agreeable, beautiful. --आभोगः attention of the mind to its own feelings, exclusive attachment to one thing. --आसंगः attachment, love. --उद्रेकः pride, arrogance. --ऐक्यं agreement, unanimity. --उन्नतिः, --समुन्नतिः f. {1} noble-mindedness. {2} pride, arrogance. --कलित a. anticipated, expected, calculated. --चारिन् a. acting according to the will of another. --जः, --जन्मन् m., --भूः, --योनिः {1} love, passion. {2} Cupid, the god of love; चित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः R. 19. 46; सोयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा Māl. 1. 20. --ज्ञ a. knowing the mind of another. --नाशः loss of conscience. --निर्वृतिः f. contentment, happiness. --प्रमाथिन् a. moving or touching the heart, exciting passion or love. --प्रशम a. composed, tranquil. --(मः) tranquility of heart. --प्रसन्नता joy, pleasure. --भेदः {1} difference of view. {2} inconsistency, inconstancy. --मोहः infatuation of the mind. --रागः affection, passion, desire. --विकारः change of thought or feeling. --विक्षेपः distraction of the mind. --विप्लवः, --विभ्रमः aberration, disturbance or derangement of mind, madness, insanity. --विश्लेषः breach of friendship. --वृत्तिः f. {1} disposition or state of the mind, inclination, feeling; एवमात्माभिप्रायसंभावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता विडंब्यते Ś. 2. {2} thinking, imagining. {3} inward purpose, emotion. {4} (in Yoga phil.) inward working of the mind, mental vision; योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः Yoga S. --वेदना affliction, anxiety. --वैकल्यं bewilderment of the mind, distraction. --संख्य a. pervading the heart, penetrating the soul. --हारिन् a. fascinating, attractive, agreeable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0493-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्तं, क्ली, (चेतत्यनेनेति । चित् + करणे क्तः ।) अनु- सन्धानात्मिकान्तःकरणवृत्तिः । इति वेदान्तः ॥ “यत्तत् सत्वगुणं स्वच्छं स्वान्तं भगवतः पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः । प्रवृत्तिलक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ अस्यार्थः । “अधिभूतस्वरूपेण तस्यैव महा- नितिसंज्ञा अध्यात्मरूपेण चित्तं उपास्यरूपेण वासुदेवः अधिष्ठाता तु तस्य क्षेत्रज्ञः ।” इति श्रीधरस्वामी ॥ (अनेनैव चिच्छक्तेः प्रथमसम्बन्धः । अतएव भगवत्पतञ्जलिपादैरुपदिष्टं प्रथमसूत्रे “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।” तथा च मुण्डकोप- निषदि । ३ । १ । ९ । “एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्व्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥”) मनः । इत्यमरः । १ । ४ । ३१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित्त" आता है (22)
सर्क मन । चित्तजी मन । दील । तबीयत । चित्तजिय † संज्ञा पुं॰ मन । चित्त । जीमन्न पु ^२ संज्ञा पुं॰ मन । चित्ततबीअत चित्त । मन । जी । मुहा॰—(किसी पर) तबीअत आना = (किसी पर) प्रेम होना । आ…द्वादस दे॰ 'द्वादश' । यौ॰— द्वादसनगर = पाँच तत्व, तीन गुण, मन, बुद्धि, चित्त,…अंतस्तल मन हृदय । चित्तउर वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…असु प्राणवायु । प्राणतुरग तेज चलनेवालाध्यान बाह्म इंद्रियों के प्रयोग कि बिना केवल मन में लाने की क्रिया या भाव । …चित्रक तिलकतुरंगम जल्दी चलनेवालाउत्फुल्ल विकसित । फूला हुआ । प्रफुल्लित । खिला हुआमन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…रजसानु मेघ । बादलअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…आत्मा जीवचीत पु † ^१ संज्ञा पुं॰दिल कलेजा । मुहा॰— दिल उलटना = दे॰ 'कलेजा उलटना ' । दिन मलना = दे॰ 'कलेजा …जिगर कलेजा । यौ॰—जिगर कुल्फ = जिगर का ताला । हृदयरूपी तालाजियरा पु † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें