🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:15:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आत्मा
ātmā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आत्मा के नाम (1.4.30) क्षेत्रज्ञ · पुरुष
क्षेत्रज्ञ (3.3.39) कुशल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आत्मा, [न्] पुं, (अतति सन्ततभावेन जाग्रदादि- सर्व्वावस्थासु अनुवर्त्तते, अत सातत्यगमने + मनिण् ।) यत्नः । धृतिः । बुद्धिः । स्वभावः । ब्रह्म । देहः । इत्यमरः ॥ मनः । इति मेदिनी ॥ परव्यावर्त्तनं । इति धरणी ॥ पुत्त्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ जीवः । अर्कः । हुताशनः । वायुः । इति हेमचन्द्रः ॥ (“आत्मज्ञः करणैर्योगात् ज्ञानं तस्य प्रवर्त्तते” । “अय्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः” । “चेतवान् यतश्चात्मा ततः कर्त्ता निरुच्यते” । “देही सर्व्वगतोह्यात्मा स्वेस्वे संस्पर्शनेन्द्रिये । सर्व्वाः सर्व्वाश्रयस्थास्तु नात्मातो वेत्ति वेदनाः” ॥ “विभुत्वमतएवास्य यस्मात् सर्व्वगतो महान् । मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतं” ॥ “आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्य्यमनादिकं” । [] “स सर्व्वगः सर्व्वशरीरभृच्च, स विश्वकर्म्मा स च विश्वरूपः । स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च, स नित्ययुक् सानुशयः सएव ॥ रसात्ममातापितृसम्भवानि, भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे । चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि, स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु ॥ भूतानि मातापितृसम्भवानि, रजश्च शुक्रञ्च वदन्ति गर्भे । आप्याय्यते शुक्रमसृक्सुभूतै- र्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि ॥ भूतानि चत्वारि तु कर्म्मजानि, यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भं । सवीजधर्म्माह्यपरापराणि, देहान्तराण्यात्मनि याति याति ॥ रूपाद्विरूपप्रभवः प्रसिद्धः, कर्म्मात्मकानां भनसो मनस्तः । भवन्ति येत्वाकृतिबुद्धिभेदाः रजस्तमस्तत्र च कर्म्महेतुः ॥ अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपै रात्मा कदाचिन्न वियुक्तरूपः । न कर्म्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः” ॥ इति चरकः ॥ “यदा यदात्माकृतिमानयं भवे- त्तदा मनस्तत्त्वधितिष्ठतीन्द्रियं । ततो मनोऽधिष्ठितमिन्द्रियं घटे- प्रवर्त्तते संशयबुद्धिसम्भवे” ॥ इति वैद्यकवादार्थदर्पणं ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-172-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आत्मा" आता है (43)
जीव प्राणियों का चेतन तत्व । जीवात्मा । आत्माचेतन आत्मा । जीववैजिक आत्मादेहधारक आत्मापरसंज्ञक आत्मादेही (देह को धारण करनेवाला) जीवात्मा । आत्मा । विशेष—देह चैतन्य नहीं है पर …स्वबीज आत्माकरणाधिप करण अर्थात् इंद्रियों का स्वामी । मन । आत्मापरममहत् सबसे बड़ा और व्यापक । विशेष—काल, आत्मा, आकाश और दिक् ये सर्वगत होने के…जीवात्मा प्राणियों की चेतन वृत्ति का कारणस्वरूप पदार्थ । जीव । आत्मा । प्रत्यगा…प्राणपति आत्माषोडशात्मक आत्मानित्यसिद्ध आत्मारूह आत्मा । जीवात्मादरून आत्मा । हृदय । चित । कल्वबोलता ज्ञान कराने और बोलनेवाला तत्व । आत्माअंतरपुरूष आत्मासमवायिपुरुष आत्माविशेष—प्रकृति आत्मा, परमात्मा, जगत् के नियामक धर्म जीवन के अंतिम लक्ष्य इत्यादि का ज…अतस वायु । पवनजंतु जन्म लेनेवाला जीव । प्राणी । जानवर । यौ॰—जीवजंतु = प्राणी । जानवरपुरुष मनुष्य । आदमीमुकुल कलीअमूर्त मूर्तिरहित । निराकर । अवयवशून्य । निरवयवअस्मद् मैंअतींद्रिय जो इंद्रियज्ञान के बाहर हो । जिसका अनुभव इंद्रियों द्वारा न हो । अगोचर…असंग बिना साथ का । अकेला । एकाकीशरीरक शरीर । तन । गात्रसर्वग जिसकी गति सब जगह हो । जो सब जगह जा सके । सर्वव्यापकब्रह्म एक मात्र नित्य चेतन सता जो जगत् का कारण हे । सत्, चित्, आनंद स्वरुप तत…हृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाअध्यात्म पु संज्ञा पुं॰ दे॰संप्रसाद प्रसन्न करना । तुष्टीकरणइंद्रियायतन इंद्रियों का आयतन या निवास । शरीर । देहअंतःप्रकृति आंतरिक प्रकृति । भीतरी या मन का स्वभाव । अंतवृत्ति । मूल स्वभावपुं पुरुष । पुमान् । मर्दशरीरी वह जो शरीर धारण किए हो । शरीरवाला । शरीरवान्भरुप ब्रह्मदीवाण † संज्ञा पुं॰दृकशक्ति प्रकाशरूप चैतन्यअंतरात्मा जीवात्मा । जीवसर्वतोसुख एक प्रकार की व्यूह रचनाअंतरिक्षसत् अंतरिक्ष या शून्य आकाश में गमन करनेवाला । आकाशचारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें