🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:14:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुकुल
mukula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधखिली कली (2.4.16) कुड्मल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुकुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कली ।
२. शरीर ।
३. आत्मा ।
४. प्राचीन काल का एक प्रकार का राजकर्मचारी ।
५. एक प्रकार का छंद ।
६. जमालगोटा ।
७. भूमि । पृथ्वी ।
मुकुल २ संज्ञा पुं॰ दे॰ गुग्गुल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुल n. (m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) a bud (also fig. ‘a first tooth’), Kālid.; Pur.; Śuśr. (in this sense also मकुल, L.)
the body, L.
the soul, L.
(only n.) a kind of metre, Ked.
मुकुल m. (with हास्त) a bud-like junction or bringing together of the fingers of the hand, Nalod.
N. of a king and another man, Rājat.
(with भट्ट) N. of an author, Cat.
मुकुल mf(आ)n. closed (as eyes), Mālatīm., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुलः --लं 1 A bud; आविर्भूतप्रथममुकुलाः कंदलीश्चानुकच्छं Me. 21; R. 9. 31; 15. 99. --2 Anything like a bud; आलक्ष्यदंतमुकुलान् (तनयान्) Ś. 7. 17. --3 The body. --4 The soul or spirit. --5 A bud-like junction of the fingers. (मुकुलीकृ means ‘to close in the form of a bud’; Ku. 5. 63).
मुकुलः --लं 1 A bud; आविर्भूतप्रथममुकुलाः कंदलीश्चानुकच्छं Me. 21; R. 9. 31; 15. 99. --2 Anything like a bud; आलक्ष्यदंतमुकुलान् (तनयान्) Ś. 7. 17. --3 The body. --4 The soul or spirit. --5 A bud-like junction of the fingers. (मुकुलीकृ means ‘to close in the form of a bud’; Ku. 5. 63).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुल पु० न० मकि--उलच् पृषो० । १ ईषद्विकाशितकलि- कायाम् अमरः २ देहे, ३ आत्मनि च धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुलः, पुं, क्ली, (मुञ्चति कलिकात्वम् । मुच् + घुलक् । इति भरतः ॥ मुचेरलः । कत्वमुत्वञ्चेति कत्वे अकारस्योत्वे मुकुल इति रायः ।) ईषद्- विकसितकलिका । तत्पर्य्यायः । कुट्मलः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १६ ॥ (यथा, रघौ । ९ । ३१ । उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके ।”) मकुलः ३ पौटकोरकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ शरीरम् । आत्मा । इति धरणिः ॥ (राज- पुरुषविशेषः । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ६ । २५३ । “इत्थं लब्धजया राज्ञी तत्क्षणान्न्यग्रहीद्रुषा । यशोधरं शुभधरं मुकुलञ्च सबान्धवम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-729-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुकुल" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें