🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुकुर
mukura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दर्पण (शीशा) (2.6.141) दर्पण · आदर्श
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुकुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुख देखने का शीशा । आईना । दर्पण । उ॰— तव हरगन बोले मुसुकाई । निज सुख मुकुर बिलोकहु जाई ।— मानस, १ । १३५ ।
२. बकुल का वृक्ष । मौलसिरी ।
३. कुम्हार का वह डंडा जिससे वह चाक चलाता है ।
४. मल्लिका । मोतियाँ ।
५. कली । मुकुल ।
६. बेर का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुर m. a mirror (= मकुर), Kāv. (cf. कर्ण- and मति-म्˚)
the stick or handle of a potter's wheel, L.
Mimusops Elengi, L.
Jasminum Zambac, L.
a bud, blossom, L. (g. तारकादि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुरः 1 A mirror, looking-glass; गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्तिः परत एव संभवति । स्वमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुकुरतले जायते यस्मात् Vās.; Śi. 9. 73; N. 22. 43. --2 A bud; see मुकुल. --3 The handle of a potter's wheel. --4 The Bakula tree. --5 The Mallikā creeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुर पु० मकि--उरच् पृषो० । दर्पणे, २ वकुलवृक्षे ३ कुलाल- दण्डे, मेदि० ४ मल्लिकावृक्षे, विश्वः ५ कोलीवृक्षे, शब्दर० । ६ कोरके च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुरः, पुं, (मक + “मकुरदर्द्दुरौ ।” उणा० १ । ४१ । इत्यत्र । बाहुलकादकारस्थाने उकारः इत्युज्ज्वल- दत्तोक्तेः उरच् ।) दर्पणः । (यथा, नैषधे । ४ । ५९ । “कुरु करे गुरुमेकमयोघनं बहिरितो मुकुरञ्च कुरुष्व मे ॥”) [] वकुलद्रुमः । कुलालदण्डः । इति मेदिनी । रे, २०३ ॥ मल्लिकापुष्पवृक्षः । इति विश्वः ॥ (यथा, मुकुरकुसुमभृङ्गानातपत्रं ध्वजं वा दधिफलमथ नौकामन्नताम्बूलवस्त्रम् । कमलकलसशङ्खं भूषणं काञ्चनं वा भवति सकलसिद्ध्यै श्रेयसे रोगिणाञ्च ॥” इति हारीते द्बितीयस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥) कुलवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ कोरकः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-729-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुकुर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें