🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आदर्श
ādarśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दर्पण (शीशा) (2.6.141) दर्पण · मुकुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदर्श संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दर्पण । शीशा । आईना ।
२. वह जिससे ग्रंथ का अभिप्राय झलक जाय । टीका । व्याख्या ।
३. वह जिसके रूप और गुण आदि का अनुकरण किया जाय । नमूना । जैसे,—उसका चरित्र हम लोगों के लिये आदर्श है । यौ॰—आदर्शमंडल । आदर्शमंदिर । आदर्शरूप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-दर्श &c. See आ-√ दृश्.
आ-दर्श अस्, m. the act of perceiving by the eyes
a looking-glass, mirror, ŚBr.; BṛĀrUp.; MBh.; R. &c.
‘illustrating’, a commentary (often = -दर्पण)
ideal perfection
a copy Comm. on VarBṛ.
N. of a son of the eleventh Manu, Hariv.
N. of a country Comm. on Pāṇ.
of a species of Soma, L.
of a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (136,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदर, आदर्श &c. See under आदृ, आदृश्.
आदर्शः [आदृश्यतेऽत्र, दृश् आधारे घञ्] 1 A mirror, a looking-glass; आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिंबे स्तिमितायताक्षी Ku. 7. 22. --2 The original manuscript from which a copy is taken; (fig.) a pattern, model, type; आदर्शः शिक्षितानां Mk. 1. 48; आदर्शः सर्वशास्त्राणां K. 5; so गुणानां &c. --3 A copy of a work. --4 A commentary, gloss. --5 A particular boundary of a country. [] --6 N. of a country. --Comp. --मंडलः {1} a globular mirror. {2} the surface of a mirror --(लं). {3} a kind of snake (with globular spots).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0236-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदर्श पु० आदृश्यतेऽत्र दृश--आधारे घञ् । १ दर्पणे, तत्र हि [] विम्बपदार्थस्य प्रतिविम्बपतनात्, तत्संयोगेन नयनरश्मीनां परावर्त्तने वा विम्बग्राहितया विम्बं दृश्यते इति तस्य तथात्वम् । “आदर्शविम्बस्तिमितायताक्षी” कुमा० नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्शहिरण्मये” रघुः । आदृ- श्यते सम्यग्रूपेण ज्ञायते ग्रन्थार्थोऽस्मिन् । टीकायां ३ प्रतिरूपपुस्तकादौ यत्रत्यमक्षरसन्निवेश द्वष्ट्वा तदनुरूप मन्यल्लिख्यते तादृशे पुस्तके । “यथादर्शं तथा लिखित मिति भूरिप्रयोगः । आदर्शोगुणानाम् काद० । तत्र तदीयगुणान् द्वष्ट्वा परैस्तथागुणा आश्रीयन्त इति तस्य तथात्वम् ४ जनपदसोमाभेदे च । ततोभवादौ वुञ् । आदर्शकः । जनपदावधिसूचकस्थानभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0693-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदर्शः, पुं, (आङ् + दृश् + घञ् ।) दर्पणं । टीका । प्रतिपुस्तकं । इति मेदिनी ॥ (यथा भगवद्गीतायां । “धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्वनेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतं” ॥) आदानं, क्ली, (आङ्दा + ल्युट् ।) ग्रहणं । अश्वा- भरणं । इति मेदिनीहेमचन्द्रौ ॥ रोगलक्षणं । इति राजनिर्घण्टः । (स्वीकारः प्रतिग्रहः । यथा कुमारंसम्भवे ५ । ११ ॥ “कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः” ॥ मनुः, ७ । २०४ । “आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रियकारकं । अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदर्श" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें