🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:34:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्पण
darpaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दर्पण (शीशा) (2.6.141) मुकुर · आदर्श
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्पण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आईना । आरसी । मुहँ अपने का शीशा । वह काँच जो प्रतिबिंब के द्वार मुँह देखने के लिये सामने रखा जाता है ।
२. ताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भदे ।
३. चक्षु । आँख ।
४. संदीपन । उद्दीपन । उभारने का कार्य । उत्तेजना ।
५. एक पर्वत का नाम जो कुवेर का निवासस्थान माना जाता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पण m. (g. नन्द्य्-आदि) ‘causing vanity’, a mirror, Hariv. 8317; R. ii; Śak. &c.
ifc. ‘Mirror’ (in names of works) e.g. आतङ्क-, दान-, साहित्य-
= दान-, Smṛtit. iv
N. of a measure (in music)
of a mountain (seat of Kubera), KālP.
of Śiva, MBh. xiii, 1194
दर्पण n. the eye, L.
repetition, VarBṛS. iii, 11, Sch.
kindling, W.
दर्पण Nom. P. ˚णति to represent a mirror.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पः, दर्पण, दर्पित &c. See under दृप्.
दर्पणः [दृप्-ल्बु] 1 A looking-glass, mirror; लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति Chāṇ. 109; Ku. 7. 26; R. 10. 10; 14. 37. --2 N. of a mountain inhabited by Kubera. --णं 1 The eye. --2 Kindling, inflaming, [] making proud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पण पु० चु० दृप--सन्दीपने ल्यु । १ आदर्शे (आयना) । मुकुरे अमरः २ नेत्रे न० जटा० ३ पर्वतभेदे ४ नदभेदे च । “ततः पूर्वं महाराज! दर्पणो नाम पर्वतः । कुवेरो- यत्र वसति धनपालैः समं सदेति । यस्मिन्नास्ते मध्य- भागे रोहिणो रोहिताकृतिः । यस्मिन् लोहादिव स्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात् । तन्नातिदूरे स्नवति दर्पणो नाम वै नदः । हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्य [] मदृशः फले । समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्वैर्देवगणै- र्हरिः । सर्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम् । तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः । तेनायं दर्पणो नाम पुरा देवगणैः कृतः । अस्मिन् स्नात्वा नदवरे योऽर्चपेद् दर्पणाचले । कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिके शुक्लपक्षतः । स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः” इति कालि० पु० ८१ अ० । “दर्पणनिर्मलासु पतिते वनतिमिरमुषि” माघः । “भूयो बभौ दर्पणमादधाना” कुमा० । “लोच- नाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति” चाण० । दर्पणस्य विम्बस्य स्वगतत्वव्यत्यस्तमुखत्वादिमोहजनक- त्वात् दर्पणत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3473-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पणं, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + ल्युः) चक्षुः । इति जटाधरः ॥ (भावे ल्युट् ।) सन्दीपनम् । इति दृपधात्वर्थदर्शनात् ॥
दर्पणः, पुं, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + “नन्दिग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इति ल्युः ।) रूपदर्शनाधारः । आर्शि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मुकुरः २ आदर्शः ३ । इत्यमरः । २ । ७ । १४० ॥ आत्मदर्शः ४ नन्दरः ५ दर्शनम् ६ प्रतिविम्बातम् ७ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ कर्कः ८ कर्करः ९ । दति जटाधरः ॥ (यथा, चाणक्ये । १०९ । “यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥”) अस्य गुणः । आयुःश्रीकारित्वम् । पापनाशि- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पुं, पर्व्वतभेदः । नद- विशेषः । यथा, -- और्व्व उवाच । “ततः पूर्व्वं महाराज ! दर्पणो नाम पर्व्वतः । कुवेरो यत्र वसति धनपालैः समं सदा । यस्मिन्नास्ते मध्यभागे रोहिणो रोहिताकृतिः । यस्मिँल्लोहादिकं स्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात् ॥ यन्नातिदूरे स्रवति दर्पणो नाम वै नदः । हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्यसदृशः फले ॥ समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्व्वैर्देवगणैर्हरिः । सर्व्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम् ॥ तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः । तेनायं दर्पणो नाम पुरा देवगणैः कृतः ॥ तस्मिन् स्नात्वा नदवरे योऽर्च्चयेद्दर्पणाचले । कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिके शुक्लपक्षतः ॥ स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-688-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्पण" आता है (21)
आदर्श दर्पण । शीशा । आईनाकर्फर दर्पण । आरसी । शीशा । आईनामंकुर दर्पण । शीशा । आईनामुकुर मुख देखने का शीशा । आईना । दर्पणशीतचंपक दर्पण । शीशा । आइनाआदर्शक दर्पण । शीशाछायाग्रह दर्पण । आइनाआईना आरसी । दर्पण । शीशा । यौ॰— आईनादार । आईमनाबंदी । आइनासाज । अइनासाजी । …आरसी शीशा । आईना । दर्पणकर्क केकड़ामंदर पुराणानुसार एक पर्वत जिससे देवताओं ने समुद्र को मथा था । मंथ पर्वत । म…मकुर कुम्हार का डंडा जिससे वह चाक घुमाता हैकर्कर कंकड़मंडलक दे॰ 'मंडल'अदर्श वह दिन जिसकी संध्या को चंद्रमा दिखाई न पड़ेसुमुखी वह स्त्री जिसका मुख सुंदर हो । सुंदर मुखवाली स्त्रीसम्मुखी वह जो सामने होआदर्शन प्रदर्शित करना । दिखलानाप्रतिबिंब परछाई । छायाशीशा एक मिश्र धातु, जो बालू या रेह या खारी मिट्टी को आग में गलाने से बनती ह…कुरुविद मोथा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें