🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:57:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दर्पण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दर्पण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दर्पण

अर्थ: मुँह देखने का शीशा, आयना

संस्कृत: दर्पणः · पर्याय: मुकुर, आदर्श

व्युत्पत्ति: दृप् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दर्पण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दर्पण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दर्पण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्पणःदर्पणौदर्पणाः
द्वितीयादर्पणम्दर्पणौदर्पणान्
तृतीयादर्पणेनदर्पणाभ्याम्दर्पणैः
चतुर्थीदर्पणायदर्पणाभ्याम्दर्पणेभ्यः
पञ्चमीदर्पणात् / दर्पणाद्दर्पणाभ्याम्दर्पणेभ्यः
षष्ठीदर्पणस्यदर्पणयोःदर्पणानाम्
सप्तमीदर्पणेदर्पणयोःदर्पणेषु
सम्बोधनहे दर्पणहे दर्पणौहे दर्पणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दर्पण
दर्पण
darpaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दर्पण (शीशा) (2.6.141) मुकुर · आदर्श
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्पण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आईना । आरसी । मुहँ अपने का शीशा । वह काँच जो प्रतिबिंब के द्वार मुँह देखने के लिये सामने रखा जाता है ।
२. ताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भदे ।
३. चक्षु । आँख ।
४. संदीपन । उद्दीपन । उभारने का कार्य । उत्तेजना ।
५. एक पर्वत का नाम जो कुवेर का निवासस्थान माना जाता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पण m. (g. नन्द्य्-आदि) ‘causing vanity’, a mirror, Hariv. 8317; R. ii; Śak. &c.
ifc. ‘Mirror’ (in names of works) e.g. आतङ्क-, दान-, साहित्य-
= दान-, Smṛtit. iv
N. of a measure (in music)
of a mountain (seat of Kubera), KālP.
of Śiva, MBh. xiii, 1194
दर्पण n. the eye, L.
repetition, VarBṛS. iii, 11, Sch.
kindling, W.
दर्पण Nom. P. ˚णति to represent a mirror.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पः, दर्पण, दर्पित &c. See under दृप्.
दर्पणः [दृप्-ल्बु] 1 A looking-glass, mirror; लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति Chāṇ. 109; Ku. 7. 26; R. 10. 10; 14. 37. --2 N. of a mountain inhabited by Kubera. --णं 1 The eye. --2 Kindling, inflaming, [] making proud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पण पु० चु० दृप--सन्दीपने ल्यु । १ आदर्शे (आयना) । मुकुरे अमरः २ नेत्रे न० जटा० ३ पर्वतभेदे ४ नदभेदे च । “ततः पूर्वं महाराज! दर्पणो नाम पर्वतः । कुवेरो- यत्र वसति धनपालैः समं सदेति । यस्मिन्नास्ते मध्य- भागे रोहिणो रोहिताकृतिः । यस्मिन् लोहादिव स्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात् । तन्नातिदूरे स्नवति दर्पणो नाम वै नदः । हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्य [] मदृशः फले । समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्वैर्देवगणै- र्हरिः । सर्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम् । तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः । तेनायं दर्पणो नाम पुरा देवगणैः कृतः । अस्मिन् स्नात्वा नदवरे योऽर्चपेद् दर्पणाचले । कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिके शुक्लपक्षतः । स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः” इति कालि० पु० ८१ अ० । “दर्पणनिर्मलासु पतिते वनतिमिरमुषि” माघः । “भूयो बभौ दर्पणमादधाना” कुमा० । “लोच- नाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति” चाण० । दर्पणस्य विम्बस्य स्वगतत्वव्यत्यस्तमुखत्वादिमोहजनक- त्वात् दर्पणत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3473-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पणं, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + ल्युः) चक्षुः । इति जटाधरः ॥ (भावे ल्युट् ।) सन्दीपनम् । इति दृपधात्वर्थदर्शनात् ॥
दर्पणः, पुं, क्ली, (दर्पयति सन्दीपयतीति । दृप् + णिच् + “नन्दिग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इति ल्युः ।) रूपदर्शनाधारः । आर्शि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मुकुरः २ आदर्शः ३ । इत्यमरः । २ । ७ । १४० ॥ आत्मदर्शः ४ नन्दरः ५ दर्शनम् ६ प्रतिविम्बातम् ७ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ कर्कः ८ कर्करः ९ । दति जटाधरः ॥ (यथा, चाणक्ये । १०९ । “यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥”) अस्य गुणः । आयुःश्रीकारित्वम् । पापनाशि- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पुं, पर्व्वतभेदः । नद- विशेषः । यथा, -- और्व्व उवाच । “ततः पूर्व्वं महाराज ! दर्पणो नाम पर्व्वतः । कुवेरो यत्र वसति धनपालैः समं सदा । यस्मिन्नास्ते मध्यभागे रोहिणो रोहिताकृतिः । यस्मिँल्लोहादिकं स्पृष्टं स्वर्णतां याति तत्क्षणात् ॥ यन्नातिदूरे स्रवति दर्पणो नाम वै नदः । हिमाद्रिप्रभवो नित्यं लौहित्यसदृशः फले ॥ समुत्पन्नं हि लौहित्यं सर्व्वैर्देवगणैर्हरिः । सर्व्वतीर्थोदकैः सम्यक् स्नापयामास तं सुतम् ॥ तस्य स्नानसमुद्भूतः पापदर्पस्य पाटनः । तेनायं दर्पणो नाम पुरा देवगणैः कृतः ॥ तस्मिन् स्नात्वा नदवरे योऽर्च्चयेद्दर्पणाचले । कुवेरं प्रतिपत्तिथ्यां कार्त्तिके शुक्लपक्षतः ॥ स याति ब्रह्मसदनमिह भूतिशतैर्युतः ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-688-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्पण" आता है (21)
आदर्श दर्पण । शीशा । आईनाकर्फर दर्पण । आरसी । शीशा । आईनामंकुर दर्पण । शीशा । आईनामुकुर मुख देखने का शीशा । आईना । दर्पणशीतचंपक दर्पण । शीशा । आइनाआदर्शक दर्पण । शीशाछायाग्रह दर्पण । आइनाआईना आरसी । दर्पण । शीशा । यौ॰— आईनादार । आईमनाबंदी । आइनासाज । अइनासाजी । …आरसी शीशा । आईना । दर्पणकर्क केकड़ामंदर पुराणानुसार एक पर्वत जिससे देवताओं ने समुद्र को मथा था । मंथ पर्वत । म…मकुर कुम्हार का डंडा जिससे वह चाक घुमाता हैकर्कर कंकड़मंडलक दे॰ 'मंडल'अदर्श वह दिन जिसकी संध्या को चंद्रमा दिखाई न पड़ेसुमुखी वह स्त्री जिसका मुख सुंदर हो । सुंदर मुखवाली स्त्रीसम्मुखी वह जो सामने होआदर्शन प्रदर्शित करना । दिखलानाप्रतिबिंब परछाई । छायाशीशा एक मिश्र धातु, जो बालू या रेह या खारी मिट्टी को आग में गलाने से बनती ह…कुरुविद मोथा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दर्पणदर्पण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दर्पण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दर्पण 📚 ➤ मुँह देखने का शीशा, आयना
संस्कृत: दर्पणः · पर्याय: मुकुर, आदर्श

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दर्पण 📚आईना । आरसी । मुहँ अपने का शीशा । वह काँच जो प्रतिबिंब के द्वार मुँह द…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दर्पण
दर्पण (शीशा) (२.६.१४१) — मुकुर, आदर्श

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें