🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंदर
maṃdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दर]
१. पुराणानुसार एक पर्वत जिससे देवताओं ने समुद्र को मथा था । मंथ पर्वत । मंदराचल । उ॰—धारन मंदर सुंदर साँवरे, आय बसो मन मंदिर मेरे ।—प्रेमघन॰, भा॰ १, पु॰ २८९ ।
२. मंदार ।
३. स्वर्ग ।
४. मोती का वह हार जिसमें आठ वा सोलह लड़ियाँ हों ।—बृहत् संहिता, पृ॰ ३८५ ।
५. मुकुर । दर्पण । आईना ।
६. कुशद्वीप के एक पर्वत का नाम ।
७. बृहत्संहिता के अनुसार प्रासादों के बीस भेदों में दूसरा । वह प्रासाद जो छकोना हो और जिसका विस्तार तीस हाथ हो । इसमें दस भूमिकाएँ और अनेक कँगूरे होते हैं ।
८. एक वर्ण वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में एक भगण (S:I) होता है ।
मंदर २ वि॰
१. मंद । धीमा ।
२. मठा ।
मंदर पु † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दिर] दे॰ मंदिर । उ॰—सुरति गही जब मंदर चीना ।—प्राण॰, पृ॰ ३१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्दर mfn. slow, tardy, sluggish (= मन्द), L.
large, thick, firm (= बहल), L.
मन्दर m. a pearl chain consisting of 8 or 16 strings, L.
N. of a sacred mountain (the residence of various deities; it served the gods and Asuras for a churning-stick at the churning of the ocean for the recovery of the Amṛta and thirteen other precious things lost during the deluge), MBh.; Kāv. &c.
heaven (= स्वर्ग; cf. मेरु), L.
a mirror, L.
a kind of metre, Col.
N. of a Brāhman, Cat.
of a Vidyā-dhara, Kathās.
of a son of Hiraṇya-kaśipu (B. मन्दार)
of a tree of paradise or one of the 5 trees in Indra's heaven (= मन्दार), L.
मन्दर See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंदर a. 1 Slow, tardy, dull. --2 Thick, dense; firm. --3 Large, bulky. --रः 1 N. of a mountain (used by the gods and demons as a churningstick when they churned the ocean for nectar); पृषतैर्मदरोद्धूतैः क्षारोमेय हवाच्युतं R. 4. 27; अभिनवजलसुदर धृतमदर ए Gīt. 1. शोभैव मंदरक्षब्धक्षुभेतांभोधिवर्णना Śi. 2. 107; Ki. 5. 30. --2 A necklace of pearls (of 8 or 16 strings). --3 Heaven. --4 A mirror. --5 One of the five trees in Indra's paradise; see मंदार. --रं ind. Slowly, sluggishly. --Comp. --आवासा, --वासिनी of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0844-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दर पु० मदि--अरन् । समुद्रमन्थाने १ पर्वतभेदे २ मन्दार- वृक्षे मेदि० ३ स्वर्गे ४ हारभेदे हेम० ५ दर्पणे च शब्दर० । ६ बहुले ७ मन्दे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दरः, पुं, (मन्द् + बाहुलकात् अरः ।) मन्थ- शैलः । (यथा, महाभारते । १ । १८ । १३ । “मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रञ्च वासु- किम् ॥”) मन्दारपादपः । इति मेदिनी । रे, १९६ ॥ स्वर्गः । हारभेदः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ९६ ॥ मुकुरः । इति शब्दरत्नावली ॥ (कुशद्बीपस्थ- [] पर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ६१ । “मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्व्वधातुमयः शुभः । मन्द इत्येष यो धातुरपामर्थे प्रकाशकः ॥ अपां विदारणात् चैव मन्दरः स निगद्यते ॥”)
मन्दरः, त्रि, (मन्द् + अरः ।) बहलः । मन्दः । इति मेदिनी । रे, १९६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-622-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें