🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंदिर
maṃdira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदिर संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दिर]
१. वासस्थान ।
२. घर । उ॰— जंसवे मंदिर देहली घनि पैक्खिअ सानंद ।—कीर्ति॰, पृ॰ ३२ ।
३. देवालय ।
४. नगर ।
५. शिबिर ।
६. शालिहोत्र के अनुसार घोड़े की जाँघ का पिछला भाग ।
७. समुद्र ।
८. शरीर (को॰) ।
९. एक गंधर्व का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्दिर n. any waiting or abiding-place, habitation, dwelling, house, palace, temple, town, camp &c. (ifc. dwelling in), MBh.; Kāv. &c.
a stable for horses, L. (cf. मन्दुरा)
the body, L.
मन्दिर m. the sea, L.
the hollow or back of the knee, L.
N. of a Gandharva, L.
मन्दिन्, मन्दिर &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंदिरं [मंद्यतेऽत्र मंद् किरच्] 1 A dwelling house, habitation, place, [] mansion; Ku. 7. 55; Bk. 8. 96; R. 12. 83. --2 An abode, a dwelling in general; as in क्षरीब्धिमंदिरः. --3 A town. --4 A camp. --5 A temple. --रः 1 The sea. --2 The hollow of the knee, ham. --Comp. --पशुः a cat. --मणिः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दिर न० मन्द्यतेऽत्र मदि--किरच् । १ गृहे २ पुरे च अमरः तस्य द्विलिङ्गत्वमित्येके । ३ समुद्रे मेदि० ४ जानुपश्चाद्भागे च पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दिरं, क्ली, (मन्द्यते सुप्यतेऽत्र मन्द्यते स्तूयते इति वा । मदि ङ स्वपने स्तुतौ + “इषि मदिमुदीति ।” उणा० १ । १५२ । इति किरच् ।) गृहम् । इत्यमरः । २ । २ । ५ ॥ “मन्द्यते सुप्यतेऽत्र मन्दिरम् । मदि ङ स्वपने जाड्ये मदे मोदे स्तुतौ गतौ नाम्नीति इरः । नगरं मन्दिरं पुरमिति पुंनपुंसकयोररुणेन पठ्यते । स्त्रियां मन्दिरा च प्रयोगश्च मन्दिरायास्त्वरावानिति मधुमुकुटादयः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ अथ भगवन्मन्दिरनिर्म्माणमाहात्म्यम् । “यः कारयेन्मन्दिरं केशवस्य पुण्याँल्लोकान् स जयेच्छाश्वतान् वै । दत्त्वावासान् पुष्पफलाभिपन्नान् भोगान् भुङ्क्ते कामतः श्लाघनीयान् ॥ आसप्तमं पितृकुलं तथा मातृकुलं नरः । तारयेदात्मना सार्द्धं विष्णोर्म्मन्दिरकारकः ॥ इमाश्च पितरो दैत्यगाथा गायन्ति योगिनः । पुरतो यदुसिंहस्य ह्यनघस्य तपस्विनः ॥ अपि नः स्वकुले कश्चिद्विष्णुभक्तो भविष्यति । हरिमन्दिरकर्त्ता यो भविष्यति शुचिव्रतः ॥” इति वामने शेषाध्यायः ॥ * ॥ अपि च । अग्निपुराणे । “ये ध्यायन्ति सदा बुद्ध्या करिष्यामो हरे- र्गृहम् । तेषां विलीयते पापं पूर्व्वजन्मशतोद्भवम् ॥” किञ्च । “समतीतं भविष्यञ्च कुलानामयुतं नरः । विष्णुलोकं नयत्याशु कारयेद्वा हरेर्गृहम् ॥” किञ्च । “लक्षेणाथ सहस्रेण शतेनार्द्धेन वा हरेः । तुल्यं फलं समाख्यातमिहेश्वरदरिद्रयोः ॥” विष्णुधर्म्मोत्तरे तृतीयकाण्डे । “कृत्वा वासगृहं तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । राजसूयाश्वमेधानां फलेन सह युज्यते ॥ प्रासादे मृण्मये पुण्यं मयैतत् कथितं द्विजाः । तस्माद्दारुमये पुण्यं कृते शतगुणं भवेत् ॥ ततो दशगुणं पुण्यं तथा शैलमये भवेत् । ततो दशगुणं लौहे ताम्रे शतगुणं ततः ॥ सहस्रगुणितं रौप्ये तस्मात् फलमपाश्नुते । ततः शतसहस्रं वै सौवर्णे द्बिजसत्तमाः ॥ अनन्तं फलमाप्नोति रत्नचित्रे मनोहरे ॥” स्कान्दे । “आरम्भे कृष्णधिष्ण्यस्य सप्तजन्मनि यत् कृतम् । पापं विलयमाप्नोति नरकादुद्धरेत् पितॄन् ॥ प्रासादपादे कृष्णस्य यावत्तिष्ठन्ति रेणुकाः । [] तावद्वर्षसहस्राणि वसते विष्णुसद्मनि ॥ प्रासादे कृष्णदेवस्य चित्रकर्म्म करोति यः । वसते विष्णुलोके तु यावत्तिष्ठन्ति सागराः ॥” नारसिंहे । “यः कुर्य्याच्छोभनं वेश्म नरसिंहस्य भक्तिमान् । सर्व्वपापविनिर्म्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नयात् ॥” हयशीर्षे । “देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् । तस्य कायगतं पापं तदह्रा विप्र ! नश्यति । कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु ॥ अष्टेष्टकासमायुक्तं यः कुर्य्याद्वैष्णवं गृहम् । न तस्य फलसम्पत्तिर्व्वर्क्तुंशक्येत केनचित् ॥ अनेनैवानुमेयन्तु फलं प्रासादविस्तरात् । मरणञ्च व्रजेन्मर्त्यो यः कृत्वा प्रथमेष्टकाम् ॥ स समाप्तस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसं शयम् ॥” विष्णुरहस्ये । “बाल्ये च क्रीडमाना ये पांशुभिर्भवनं हरेः । वासुदेवस्य कुर्व्वन्ति तेऽपि तल्लोकगामिनः ॥” आदिपुराणे । “लेपनाच्छदनञ्चैव यः करोति पुनर्नरः । देवस्यायतनं कृत्वा न भवेत् कीटजं भयम् ॥” अथ मन्दिरनिर्म्माणकालः । मात्स्ये । “चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो गृहं कारयेन्नरः । वैशाखे धनरत्नानि ज्यैष्ठे मृत्यं तथैव च ॥ आषाढे भृत्यरत्नानि पशुवर्णमवाप्नुयात् । श्रावणे मित्रलाभन्तु हानिं भाद्रपदे तथा ॥ पत्नीनाशञ्चाश्वयुगे कार्त्तिके धनधान्यकम् । मार्गशीर्षे तथा भक्तं पौषे तस्करजं भयम् । लाभन्तु बहुशो विद्यादग्निं माघे विनिर्द्दिशेत् ॥ काञ्चनं फाल्गुने पुत्त्रानिति कालबलं स्मृतम् । अश्विनी रोहिणी मूलमुत्तरा-त्रयमैन्दवम् ॥ स्वाती हस्तानुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते । आदित्यभौमवर्ज्जञ्च सर्व्वे वाराः शुभावहाः ॥ वज्रव्याघातशूलानि व्यतीपातातिगण
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंदिर" आता है (21)
आगार घर । मंदिर । मकानवाश्र मंदिर । निवाससुरभवन देवताओं का निवासस्थान । मंदिरसुरमंदिर देवताओं का स्थान । मंदिर । देवालयसुरास्पद देवाताओं का घर । देवगृह । मंदिरदेवहरा पु † संज्ञा पुं॰ देवालय । मंदिर ।—देवातन देवालय । मंदिरईश्वरसह्म देवालय । मंदिरमठ निवासस्थान । रहने की जगहकलश घड़ा । गगरावयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनाचैत्य मकान । घरचैत्र वह मास जिसकी पूर्णिमा को चित्रा नक्षत्र पडे । संवत् का प्रथम मास । चैतकीर्तन कथन । यशवर्णन । गुणकथनदेवालय स्वर्गदेवसदन देवताओं का आधारपुण्यगृह अन्न सत्रबैत पद्य । श्लोक । शेरसनम बुत । प्रतिमा । मूर्ति (को॰)देउर † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'देवर'कटौती किसी रकम को देते हुए उसमें से कुछ बँधा हक वा धर्मार्थ द्रव्य निकाल लेन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें