🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:51:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मठ
maṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्यार्थियों आदि का निवास (2.2.8)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निवासस्थान । रहने की जगह ।
२. वह मकान जिसमें एक महत की अधीनेता में बहुत से साधु आदि रहते हों । यौ॰—मठधारी । मठाधीश । मठपति ।
३. वह स्थान जहाँ विद्या पढ़ने के लिये छात्र आदि रहते हों ।
४. मंदिर । देवालय । यौ॰—मठपति=पुजारी ।
मठ † २ वि॰ [हिं॰ मष्टा] मौन । चुप । उ॰—सुंदर काची बिरहनी मुख तैं करै पुकार । मरि माहैं मठ ह्वै रहै वोलै नहीं लगार ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ६८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मठ mf(ई)n. (g. अर्धर्चादि; ई f. g. गौरादि) a hut, cottage, (esp.) the retired hut (or cell) of an ascetic (or student), MBh.; Kāv. &c.
a cloister, college (esp. for young Brāhmans), temple, ib.
मठ m. a cart or carriage drawn by oxen, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (774,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मठः, --ठं [मठत्यत्र मठ् घञर्थे क] 1 The hut of an ascetic, a small cell or room. --2 A monastery, convent. --3 A seminary, college, place of learning. --4 A temple. --5 A cart drawn by oxen. --ठी 1 A cell. --2 A cloister, convent. --Comp. --आयतनं a monastery, college. --चिंता charge of a convent; Pt. 2. 63.
मठः, --ठं [मठत्यत्र मठ् घञर्थे क] 1 The hut of an ascetic, a small cell or room. --2 A monastery, convent. --3 A seminary, college, place of learning. --4 A temple. --5 A cart drawn by oxen. --ठी 1 A cell. --2 A cloister, convent. --Comp. --आयतनं a monastery, college. --चिंता charge of a convent; Pt. 2. 63.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0832-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मठ वासे अक० मर्दने सक० भ्वा० पर० सेट् । मठति अमठीतमाठीत् मेठतुः ।
मठ आध्याने आ० सक० सेट् इदित् । मण्ठते अमण्ठिष्ट ।
मठ पुंन० अर्द्धर्चा० मठत्यत्र मठं--घञर्थे क । १ छात्राद्यावासे २ देवागारे अमरः । मठप्रतिष्ठातत्त्वे तत्प्रतिष्ठाविधि- र्दृश्यः । देवगृहशब्दे चात्र दृश्यम् । ३ गन्त्रीरथे हारा० ।
मण्ठ(ठ) पु० मठ--अच् पृषो० वा । (भाठ) कृतान्नभेदे राजनि० । “समितां मर्दयदाज्यैर्जलेनापि च सन्नयेत् । अस्यास्तु वटकं कृत्वा पचेत् सर्पिषि नीरसम् । एलालवङ्गकर्पूर- मरिचाद्यैरलङ्कृते । मज्जयित्वा सितापाके ततस्तञ्च समुद्धरेत् । अय प्रकारः संसिद्धो मण्ठ इत्यभिधीयते” । अस्य गुणाः “मण्ठस्तु वृंहणा वृष्यो बल्यः सुमधुरो गुरुः । पित्तानिलहरो रुच्यो दीप्ताग्नीनां सुपूजितः” भावप्र० मठ इति पठितम् कृतान्नशब्दे २१८३ पृ० दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4716,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मठ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें