🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चैत्र
caitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैत्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मास जिसकी पूर्णिमा को चित्रा नक्षत्र पडे । संवत् का प्रथम मास । चैत ।
२. सात वर्षपर्वतों में से एक ।
३. बौद्ध भिक्षुक ।
४. यज्ञभूति ।
५. देवालय । मंदिर ।
६. चैत्य ।
७. पुराणानुसार चित्रा नक्षत्र के गर्भ से उत्पन्न बुध ग्रह का एक पुत्र जो पुराणोक्त सातों द्वीपों का स्वामी माना जाता है ।
चैत्र २ वि॰ चित्रा नक्षत्र संबंधी । चित्रा । नक्षत्र का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैत्र m. N. of the 2nd spring month (its full moon standing in the constellation Citrā cf. Pāṇ. iv, 2, 23), ŚāṅkhBr. xix, 3; KātyŚr.; Lāṭy.; Mn. vii, 182; MBh. &c.
the 6th year in the cycle of Jupiter, VarBṛS. viii, 8
a Buddh. or Jain religious mendicant, L.
a common N. for any man (like Deva-datta), Gauḍap. on Sāṃkhyak. 5 and 7; Prab. iii, 7/8, Sch.; Pāṇ. ii, 3, 29, Sch. (not in Kāś.)
‘son of Citrā’, N. of a son of Budha and grand father of Su-ratha, BrahmaP.
= चैत्रियायण, Anukr. on Kāṭh. xxxix, 14
N. of two Ṛṣis, VP. iii, 1, 12 and 18
one of the seven ranges of mountains (dividing the continent into Varṣas), L.
चैत्र n. = चैत्य, a sepulchre, L.
a sanctuary, L.
चैत्र mfn. for चित्र (B) or जैत्र (Sch.), MBh. vii, 76
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैत्रः [चि ष्ट्रण्; चित्रमेव स्वार्थे अण्; चित्रायां भवः अण् वा] 1 N. of a lunar month in which the full moon stands in the constellation Citrā (corresponding to March-April). --2 A Buddhist mendicant. --3 One of the seven ranges of mountains dividing the continent into Varṣas. --त्रं A temple, monument for the dead. --Comp. --आवलिः f. the full-moon-day of Chaitra. --सखः an epithet of the god of love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्र न० चि--ष्ट्रण् चित्रमेव स्वार्थे अण् वा । १ देवकुले (देउल) २ मृते मेदि० ३ पुद्धभिक्षुके पु० ४ वर्षाचलभेदे पु० त्रिका० कुलपर्व्वतशब्दे २१२३ पृ० दर्शिते विष्णु पु० वाक्ये “गोमेदश्चैव चन्द्रश्चेत्यत्र चैत्र इति पाठान्तरदर्शनात् त्रिकाण्डोक्तिः समञ्जसा । चित्रायां भवः अण् । बुधस्य कलत्रभेदचित्रायागर्भजे ५ बुधपुत्रभेदे पु० ब्रह्मवै० पा० ख० । चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी अण् ङीप् चैत्री- सास्मिन् मासे पुनरण् । चित्रानक्षत्रयुक्तपौर्णमासी युक्तेतदुपलक्षिते वा ६ चान्द्रे मासि वार्हस्पत्ये ७ वर्षभेदे ८ तथाभूते अर्द्धमासे मीनस्थरविके ९ सौरचैत्रे च कार्तिकशवदे १९४८ पृ० दृश्यम् । चित्रायां भवः अण् । १० चित्रानक्षत्रजाते त्रि० स्त्रियान्तु तस्याणो लुक् । चित्रा चित्राजातायां स्त्रियां स्त्री चित्राशब्दे दृश्यम् । स्वार्थे क तत्रार्थे शब्रत्ना० । “फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासं प्रति यथावलम्” मनुः । “मीनादिस्थो रविर्येषा- मारम्भः प्रथमक्षणे । भवेत् तेऽव्दे चान्द्रमासाश्चैत्राद्या द्वादशः स्मृताः” व्यासः “चैत्रे मदोन्मादिनी” उद्वा० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2967,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्रं, क्ली, (चीयन्ते जीवाः स्थानात् स्थानान्तर- मनेनेति । चि + बाहुलकात् करणे त्रन् । ततः स्वार्थे अण् ।) मृतम् । देवकुलम् । इति मेदिनी । रे, ३७ ॥ देउल इति भाषा ॥ (यज्ञ- स्थानम् । यथा, महाभारते । १ । १०९ । १३ । “भीष्मेण धर्म्मतो राजन् ! सर्व्वतः परिरक्षिते । बभूव रमणीयश्च चैत्रयूपशताङ्कितः ॥”)
चैत्रः, पुं, (चित्रे विचित्रे कार्य्यादौ साधुः । चित्र + अण् ।) बुद्धभिक्षुकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ वर्षपर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी । रे, ३७ ॥ (यथा, हारावल्याम् । “हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च । चैत्रः कर्णी च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्व्वताः ॥” चित्रायां भवः । चित्रा + अण् ।) चित्रा- गर्भजो बुधपुत्त्रः । स सप्तद्वीपाधिपतिः सुरथ- राजपितामहः । इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ (चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्रसः । चित्रा + “विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः ।” ४ । २ । २३ । इति पक्षे अण् ।) मासभेदः । स तु सौरचान्द्रभेदेन द्विविधः । तत्र मीन- राशिस्थरविकः सौरः मीनस्थरविप्रारब्धशुक्ल- प्रतिपदादिदर्शान्तश्चान्द्रः । इति मलमास- तत्त्वम् ॥ तत्पर्य्यायः । चैत्रिकः २ मधुः ३ । इत्यमरः । १ । ४ । १५ ॥ चैत्री ४ कालादिकः ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ चैत्रकः ६ चित्रिकः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “सत्कर्म्मशाली विनयी सुवेशो भोगी सुखी स्यान्मधुरान्नभोजी । सत्सङ्गयुक्तो द्बिजदेवभक्तो भवेन्मनुष्यो मधुमासजन्मा ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ (चैत्रकृत्यानि तु वारुण्यशोकाष्टमी-श्रीराम- नवमी-मदनत्रयोदशी-मदनचर्द्दशीप्रभृतीनि । एतेषां प्रकरणादिकं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥) तत्र शिवव्रतं कर्त्तव्यम् । यथा, -- “चैत्रे मास्यथ माधे वा योऽर्च्चयेत् शङ्करं व्रती । करोति नर्त्तनं भक्त्या वेत्रपाणिर्दिवानिशम् ॥ मासं वाप्यर्द्धमासं वा दश सप्त दिनानि वा । दिनमानं युगं सोऽपि शिवलोके महीयते ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ अधुनास्य सन्न्यास इति गाजन् इति च भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-462-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चैत्र" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें