🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्णी
karṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्णिन्]
१. बाण । तीर ।
२. सप्तवर्ष पर्वतों में से एक । सप्तवर्ष पर्वत ये कहलाते है—हिमावान, हेमकुट, निषद, मेरु, चैत्र, कर्णी, श्रृंगी ।
३. गधा (को॰) ।
४. गर्भाशय का एक रोग (को॰) ।
५. कर्णघार (को॰) ।
कर्णी ३ वि॰
१. कानवाला ।
२. बड़े बड़े कानवाला ।
३. जिसमें पतवार लगी हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णी f. of ˚ण ifc. (e.g. अयस्-क्˚ and पयस्-क्˚), Pāṇ. viii, 3, 46
‘N. of Kaṃsa's mother’, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णी 1 An arrow of a particular shape (barbed arrow). --2 N. of the mother of Mūladeva, the father of the science and art of thieving. --Comp. --रथः a covered litter; a lady's vehicle, palanquin; कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीं R. 14. 13. --सुतः Mūadeva, father of the science and art of thieving; कर्णीसुतकथेव संनिहितविपुलाचला K. 19; कर्णीसुतप्रहिते च पथि मतिमकरवम् Dk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णी स्त्री कर्ण्ण--इन् वा ङीप् । कर्ण्णिशब्दार्थे याणभेदे तस्मिन्परे “अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्ण्णीषु” पा० अतःपर विसर्गस्य नित्यं सः । अयसा निर्मिता कर्णी अयस्कर्णीत्यादि । २ मूलदेवमातरि स्त्री कर्ण्णीसुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1715,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णी, [न्] पुं, (कर्णौ पक्षौ स्तः अस्य । पुरा किल पर्व्वतानां पक्षाः सन्ति इति पौराणिकी गाथा । “तुन्दादिभ्य इलच्च” । ५ । २ । ११७ । इति चकारा- दिनिः ।) वर्षपर्व्वतसप्तकान्तर्गतपर्व्वतविशेषः । यथा । “हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च । चैत्रः कर्णी च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्व्वताः” ॥ इति हारावली ॥ वाणविशेषः । यथा । “करोति कर्णिनो यस्तु यस्तु खड्गादिकृन्नरः । प्रयान्ति ते विशसने नरके भृशदारुणे” ॥ इति विष्णुपुराणे २ । ६ । १६ ॥ कर्णिनो वाण- विशेषान् । इति तट्टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें