🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:24:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्णी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्णी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्णी

अर्थ: पंखदार या विशेष आकार का बाण

व्युत्पत्ति: कर्ण-ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्णी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कर्णिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कर्णिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कर्णि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. कर्णि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. कर्णि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्णी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्णीकर्ण्यौकर्ण्यः
द्वितीयाकर्णीम्कर्ण्यौकर्णीः
तृतीयाकर्ण्याकर्णीभ्याम्कर्णीभिः
चतुर्थीकर्ण्यैकर्णीभ्याम्कर्णीभ्यः
पञ्चमीकर्ण्याःकर्णीभ्याम्कर्णीभ्यः
षष्ठीकर्ण्याःकर्ण्योःकर्णीनाम्
सप्तमीकर्ण्याम्कर्ण्योःकर्णीषु
सम्बोधनहे कर्णिहे कर्ण्यौहे कर्ण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्णी
कर्णी
karṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्णिन्]
१. बाण । तीर ।
२. सप्तवर्ष पर्वतों में से एक । सप्तवर्ष पर्वत ये कहलाते है—हिमावान, हेमकुट, निषद, मेरु, चैत्र, कर्णी, श्रृंगी ।
३. गधा (को॰) ।
४. गर्भाशय का एक रोग (को॰) ।
५. कर्णघार (को॰) ।
कर्णी ३ वि॰
१. कानवाला ।
२. बड़े बड़े कानवाला ।
३. जिसमें पतवार लगी हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णी f. of ˚ण ifc. (e.g. अयस्-क्˚ and पयस्-क्˚), Pāṇ. viii, 3, 46
‘N. of Kaṃsa's mother’, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णी 1 An arrow of a particular shape (barbed arrow). --2 N. of the mother of Mūladeva, the father of the science and art of thieving. --Comp. --रथः a covered litter; a lady's vehicle, palanquin; कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीं R. 14. 13. --सुतः Mūadeva, father of the science and art of thieving; कर्णीसुतकथेव संनिहितविपुलाचला K. 19; कर्णीसुतप्रहिते च पथि मतिमकरवम् Dk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णी स्त्री कर्ण्ण--इन् वा ङीप् । कर्ण्णिशब्दार्थे याणभेदे तस्मिन्परे “अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्ण्णीषु” पा० अतःपर विसर्गस्य नित्यं सः । अयसा निर्मिता कर्णी अयस्कर्णीत्यादि । २ मूलदेवमातरि स्त्री कर्ण्णीसुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1715,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णी, [न्] पुं, (कर्णौ पक्षौ स्तः अस्य । पुरा किल पर्व्वतानां पक्षाः सन्ति इति पौराणिकी गाथा । “तुन्दादिभ्य इलच्च” । ५ । २ । ११७ । इति चकारा- दिनिः ।) वर्षपर्व्वतसप्तकान्तर्गतपर्व्वतविशेषः । यथा । “हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च । चैत्रः कर्णी च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्व्वताः” ॥ इति हारावली ॥ वाणविशेषः । यथा । “करोति कर्णिनो यस्तु यस्तु खड्गादिकृन्नरः । प्रयान्ति ते विशसने नरके भृशदारुणे” ॥ इति विष्णुपुराणे २ । ६ । १६ ॥ कर्णिनो वाण- विशेषान् । इति तट्टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्णीकर्णी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्णिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कर्णिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्णी 📚 ➤ पंखदार या विशेष आकार का बाण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्णी 📚बाण । तीर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें