🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:43:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चैत्ररथ
caitraratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी ' (1.1.85) नलकूबर · कैलास · अलका · पुष्पक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैत्ररथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुबेर के बाग का नाम जो चित्ररथ का बनाया हुआ और इलावर्त खंड के पूरब में अवस्थित माना जाता है ।
२. एक प्राचीन मुनि का नाम जिनका जिक्र महाभारत में आया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैत्ररथ mfn. treating of the Gandharva Citra-ratha, MBh. i, 313
चैत्ररथ m. patr. fr. Citra-ratha, i, 3740
(N. of Śaśa-bindu), xii, 998
of a Dvyaha ceremony, KātyŚr. xxiii, 2, 3; Maś.
चैत्ररथ n. (with or without वन) the grove of Kubera cultivated by the Gandharva Citra-ratha, MBh. iii, v; Hariv.; R.; Divyāv. xiv; BhP.; Ragh. v, 60; Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैत्ररथं(थ्यं) N. of the garden of Kubera; एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् R. 5. 60.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्ररथ न० चित्ररथेन गन्धर्वेण निर्वृत्तम् अण् । १ कुवेर- स्योद्यान अमरः । “बभौ वल्गुजनाकीर्णं वनं चैत्ररथं यथा” हरिव० ३२४ अ० । “एकोययौ चैत्ररथप्रदेशान्” रघुः २ मुनिभेदे पु० “आविक्षितमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्” भा० आ० ९४ अ० । चैत्ररथेः शशविन्दोरपत्यम् स्त्री अण् ङीप् । ११ शशविन्दोःसुतायां स्त्री “मान्धातु- र्युवनाश्वस्य त्रिलोकीविजयी सुतः । तस्य चैत्ररथी भार्य्या शशविन्दोःसुताऽमवत्” हरिव० १२ अ० । चित्ररथं गन्धर्व- मधिकृत्य कृतोग्रन्थः अण् । १३ भारतपर्व्वान्तर्गतेऽवान्तर- पर्वभेदे न० चित्ररथशब्दे दृश्यम् । “तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरम्” भा० आ० १० अ० अवा न्तरपर्वोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2967,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्ररथं, क्ली, (चित्ररथेन गन्धर्व्वेण निर्वृत्तम् । “तेन निर्वृत्तम् ।” ४ । २ । ६८ । इत्यण् ।) कुवेरस्योपवनम् । तत्तु चित्ररथगन्धर्व्वनिर्म्मि- तम् । इत्यमरः । १ । २ । ७३ ॥ (यथा, रघुः । ५ । ६० । “एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥” इदन्तु पीठस्थानानामन्यतमं । यथा, देवी- भागवते । ७ । ३० । ५८ । “मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे ॥” पुं, कुरुपुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ९४ । ४९ । “अविक्षितमभिष्वन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम् । जनमेजयञ्च विख्यातं पुत्त्रांश्चास्यानुशुश्रुम ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-462-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चैत्ररथ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें