🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:29:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चैत्य
caitya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल (2.2.7) आयतन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैत्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मकान । घर ।
२. मंदिर । देवाल ।
३. वह स्थान जहाँ यज्ञ हो । यज्ञशाला ।
४. वृक्षों का वह समूह जो गाँव की सीमा पर रहता है ।
५. बुद्ध
६. बुद्धि की मूर्ति ।
७. अश्वत्थ का पेड ।
८. बेल का पेड ।
९. बौद्ध संन्यासी या भिक्षु ।
१०. बौद्ध संन्यासियों के रहने का मठ । विहार ।
११. वह मंदिर जो आदिबुद्ध के उद्देश्य से बना हो ।
१२. चिता ।
१३. वल्मीक । बमौट (को॰) ।
१४. भूमिभाग का सूचक पत्थर का ढेर (को॰) ।
१५. समाधिमंदिर (को॰) ।
१६. चिंतन । विचार (को॰) ।
१७. राजमार्गस्थित कोई वृक्ष (को॰) । यौ॰— चैत्यतरु । चैत्यद्रुम । चैत्यवृक्ष । चैत्यपाल ।
चैत्य २ वि॰ चिता संबंधी । चिता का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चैत्य m. (fr. 5. चित् or 2. चिति) the individual soul, BhP. iii, 26; 28, 28; 31, 19; Sarvad. ii, 198 f.
2. चैत्य mfn. relating to a funeral pile or mound (चिता), ĀśvGṛ. iii, 6; Gṛhyās. ii, 4
चैत्य m. n. a funeral monument or Stūpa (q.v.) or pyramidal column containing the ashes of deceased persons, sacred tree (esp. a religious fig-tree) growing on a mound, hall or temple or place of worship (esp. with, Buddh. & Jain. and generally containing a monument), a sanctuary near a village, ĀśvGṛ. i, 12; Parāś.; Yājñ. ii, 151 & 228; MBh. &c.
चैत्य m. a Jain or Buddh. image, L.
= ˚त्यक, ii, 814.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैत्य a. Relating to a pile. --त्यः 1 The individual soul. --2 A pile of stones forming a land-mark. --3 A monument, tomb-stone. --4 A sacrificial shed. --5 A place of religious worship, altar, sanctuary, --6 A temple. --7 A reflection. --8 A religious fig-tree or any tree growing by the side of streets; Me. 23. (रथ्यावृक्ष Malli.) --Comp. --तरुः, --द्रुमः, --वृक्षः a fig-tree standing on a sacred spot. --पालः the guardian of a sanctuary. --मुखः a hermit's waterpot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्य न० चित्यया इदमण् । १ आयतने अमरः । २ मुख- रहिते सचित्ये अचित्ये वा यज्ञायतने भरतः । ३ देवायतनमात्रे ४ देवकुले (देउल) च । ५ बुद्धे ६ विम्बे ७ उद्देश्यवृक्षे मेदि० । ८ ग्रामादिप्रसिद्धमहावृक्षे । ९ देवावासे १० जिनतरौ पु० मेदि० । “सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्या- द्यैरुपलक्षिता । चैत्यश्मशानसीमा सु पुण्यस्थाने सुरा- लये” याज्ञ० । “चैत्ये भयं ग्रहकृतम्” वृ० स० ५३ अ० । “चैत्यस्थाने स्थित’ वृक्षे फलवन्तमिव द्विजाः” भा० अनु० १६६ अ० । चैत्ये भवः अण् चैत्यस्थे देव- भेदे चैत्यमखभेदे शब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2966,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैत्यं, क्ली पुं, (चित्यस्य इदम् । “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) आयतनम् । इत्यमरः । २ । २ । ७ ॥ यज्ञस्थानं केचित्तु मुखरहितं देवकुलसदृशंयज्ञायतनं सचित्यमचित्यमपी- त्याहुः । देवायतनमात्रम् । मृदां देवकुलम् । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ३ । १२ । “यत्र यूपा मणिमयाश्चैत्याश्चापि हिरण्मयाः ॥”) चिता । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
चैत्यः, पुं, (चैत्ये देवायतनादिस्थाने तिष्ठतीति । चैत्य + अण् ।) बुद्धः । विम्बः । उद्देशवृक्षः । इति मेदिनी भरतश्च ॥ शेषस्य पर्य्यायः । देव- तरुः २ देवावासः ३ करिभः ४ कुञ्जरः ५ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ३ । ४० । “वृक्षाः पतन्ति चैत्याश्च ग्रामेषु नगरेषु च ॥” क्षेत्रज्ञः पुरुषः । यथा, भागवते । ३ । २६ । ६० । “अहङ्कारस्तयोरुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-462-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें