🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:14:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आयतन
āyatana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल (2.2.7) चैत्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मकान । धर संदिर ।
२. विश्रामस्थान । ठहरने को जगह ।
३. देवताओं की बंदना की जगह । यौ॰— रामपंचायतन=जानकी सहित राम, लक्षमण, भरत ओर शत्रुघ्न की मूर्ति ।
४. ज्ञान के संचार का स्थान । वे स्थान जिनमें किसी काल तक ज्ञान की स्थिति रहती है; जैसे,—इंद्रियाँ और उनके विषय । विशेष—बौद्दमतानुसार उनके १२ आयतन है—(१) चक्षवाचतन, (२) ओत्रायतन, (३) घ्राणयतन, (४) जिह्वायतन, (५) कायायतन, (६) मनसायतन॰ (७) रुपायतन, (८) शब्दायतन, (९) गंधयतन, (१०) रसनायतन, (११) औचव्यायतन और (१२) घर्मायतन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-यतन n. resting-place, support, seat, place, home, house, abode, TS.; ŚBr.; ChUp.; AitBr.; Mn.; Yājñ.; Kum. &c.
the place of the sacred fire (= अग्न्य्-आयतन), KātyŚr.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.
an altar
a shed for sacrifices
a sanctuary, ChUp.; R.; Mn.; Pañcat. &c.
a plot of ground, the site of a house
a barn, Yājñ. ii, 154
the cause of a disease, Suśr.
(with Buddhists) the five senses and Manas (considered as the inner seats or Āyatanas) and the qualities perceived by the above (the outer Āyatanas).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयतनं [आयतंतेऽत्र, यत् आधारे ल्युट्] 1 Place, abode, house, resting-place; (fig. also); शूलायतनाः Mu. 7 hangmen; स्नेहस्तदेकायतनं जगाम Ku. 7. 5 was centred in her; R. 3. 36; सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनं K. 103; ˚मृगेण 130 domestic deer; Chāṇ. 32; (hence) a receptacle, home, support, seat. --2 The place of the sacred fire, altar, shed for sacrifices. --3 A sanctuary, sacred place; as in देवायतनं, मठायतनं &c. --4 The site of a house, groundplot. --5 A barn. --6 An inner seat (with Buddhists who consider the five senses with manas as the six Āyatanas). --7 The cause of disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0251-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतन न० आयतन्तेऽत्र यत--आधारे ल्युट् । १ देवादिव- न्दनस्थाने, २ आश्रये, “स्नेहस्तदेकायतनं जगाम” कुमा० । “नरेन्द्रमूलायतना दनन्तरम्” रघुः । “रोगा- यतनमातुरम्” न जीर्णदेवायतने न बल्मीके कदाचन” “सीमासन्धिषु कार्य्याणि देवतायतनानि” इति च मनुः । ३ विश्रामस्थाने ४ यज्ञस्थाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतनं, क्ली, (आङ् + यत + ल्युट् ।) यज्ञस्थानं । देव- स्थानं । तत्पर्य्यायः । चैत्यं २ । इत्यमरः ॥ यथा रामायणे, -- “येभ्यः प्रणमसे पुत्त्र ! चैत्येष्वायतनेषु च” । “समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च । स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षा ह्रदाः क्षुपाः” ॥ आश्रयः, विश्रामस्थानं । यथा चाणक्यः । “नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्व्वमायतनं त्यजेत्” ॥ कुमारसम्भवे, ७ । ५ । “स्नेहस्तदेकायतनं जगाम” । भद्रासन भिटा इत्यादिख्यातो वास्तुदेशः । याज्ञवल्क्यः, -- “आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु” ।) व्याधिनिदानम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें