🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:37:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्क
karka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद घोड़ा (2.8.46) सित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्क १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. केकड़ा ।
२. बारह राशियों में से चौथी राशि । उ॰—अब मैं कहों तंद्र की धारा । कर्क संक्रांति छेमास विचारा ।—कबीर सा॰, पृ॰ ८७९ । विशेष—इसमें पुनर्वसु का अंतिम चरण तथा पुष्य और अश्लेषा नक्षत्र हैं । ३६० अंक के १२ विभाग करने से एक एक राशि मोटे हिसाब से ३० की मानी जाती है । कर्क पृष्टोदय राशि है ।
३. काकड़ासांगी ।
४. अग्नि ।
५. दर्पण ।
६. घड़ा ।
७. कात्या— यन और सूत्र के एक भाष्यकार ।
८. सफेद घोड़ा (को॰) ।
९. एक प्रकार का रत्न (को॰) ।
कर्क २ वि॰
१. सफेद । सुंदर । अच्छा [को॰] ।
कर्क ३ वि॰ [प्रा॰ कक्कर] कठोर । कठिन । परुष । उ॰—फटै बीर बीरं सुबीरं सुघट्ट' । मनो कर्क करवत्त विहरंत कढढ'— पृ॰ रा॰, २५ ।४४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्क mf(ई)n. (√ कृ, Uṇ. iii, 40; cf. करङ्क), white, AV. iv, 38, 6; 7
good, excellent, W.
कर्क (अस्), m. a white horse, MBh.
a crab, L.
the sign Cancer
a water-jar, L.
fire, L.
a mirror, L.
a younger brother of the father, L.
beauty, L.
a particular gem, L.
N. of a plant (= कर्कट), L.
N. of a commentator
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्क a. [कृ-क Uṇ. 3. 40] 1 White. --2 Good, excellent. --र्कः 1 A crab. --2 Cancer, the fourth sign of the zodiac. --3 Fire. --4 A water-jar. --5 A mirror. --6 A white horse. [cf. Pers. kark; L. cancer; Gr. korkinos]. --Comp. --चिर्भटी small cucumber.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्क हामे सौत्रः पर० अक० सेट् । कर्कति अककींत् । चकर्क प्रनिकर्कति ।
कर्क पु० कृनोति करोति क्रियते वा कृ--क तस्य नेत्त्वम् कर्क-- अच् वा । १ वह्नौ २ श्वेताश्वे अमरः ३ दर्पणे ४ घटे ५ मेषा- वधिचतुर्थे राशौ ६ कुलीरे ७ कर्कटवृक्षे (काँकडाशिङा) च हेम० । ८ कात्यायनश्रौतसूत्रभाष्यकारे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1702,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्क, हासे । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (म्वां--परं--अकं--सेट् ।) कर्क्कशः । इति दुर्गादासः ॥
कर्कः, पुं, (करोति आदिष्टं पालयति “कृदाधारा- र्च्चिकलिभ्यः कः” । उणां ३ । ४० । इति कः । बहुलवचनान्न ककारस्येत् संज्ञा ।) शुक्लाश्वः । इत्यमरः । २ । ८ । ४६ ॥ कुलीरः । दर्पणः । (क्रियतेऽसौ) घटः । कर्कटराशिः । (कृणोति हिनस्ति) अग्निः । इतिहेमचन्द्रः शब्दरत्नावली च ॥ कर्कटवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-035-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्क" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें