🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:31:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्कट
karkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्कट संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्रीं॰ कर्कटी, कर्कटी] १ कैकडा ।
२. कर्क राशि ।
३. एक प्रकार का सारस । करकरा । करकरिया ।
४. लौकी । घीआ ।
५. कमल की मोटी जड़ । भसीड़ । तराज की डंडी का मुड़ा हुआ सिरा जिसमें पलड़े की रस्सी बंधी रहती है ।
७. सँड़सा ।
८. वुत्त की त्रिज्या ।
९. नृत्य में तेरह प्रकार के हस्तकों में से एक । विशेष—दोनों हाथ की उँगलियाँ बाहर भीतर मिलाकर कड़काते हैं । यह क्रिया आलस्य या शंख बजाने का भाव दिखाने के लिये की जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कट m. a crab, Suśr.; Pañcat. &c.
the sign Cancer, VarBṛS.; VarBṛ. &c.
a particular bird, L.
N. of several plants
the fibrous root of a plant, L.
the curved end of the beam of a balance (to which the strings supporting the scale are attached), Mit.
a pair of compasses in a particular position
a particular position of the hands
a kind of fever, Bhpr.
a kind of coitus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कटः 1 A crab. --2 Cancer, the fourth sign of the zodiac. --3 A kind of crane. --4 The fibrous root of a lotus. --5 A thorn. --6 The curved end of the beam of a balance. --7 A kind of coitus (रतिबंध). --8 The radius of a circle. --9 Compass, circuit. --10 A kind of pin or wedge. --टी 1 A female crab. --2 A kind of cucumber. --3 The curved end of a balance. --4 A small water-pot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कट पु० सौ० कर्क--अटन् । क्षद्रामलकवत्क्षुद्रफलके १ वृक्ष- भेदे २ जलजन्तुभेदे कुलीरे । (काकँडा) “गणनाटत् करकर्कटोत्करम्” नैष० राजान० । (करकटिया) ३ पक्षिभेदे । ४ अलाबूवृक्षे च मेदि० । ५ पद्मकन्दे जटा० मेषादितश्चतुर्थे ६ राशौ “पादः पुनर्वसोरन्त्यः पुष्यो ऽश्लेषा च कर्कटः” ज्यो० त० उक्तसपादनक्षत्रद्वयात्मकः । तथा च ३६० अंशात्मके राशिचक्रे ९० अंशोत्तरम् ३० त्रिंशदंशात्मकः स राशिः । “शेषाः स्वनामसदृशाकृ- तयो भवन्ति” ज्यो० त० उक्तेस्तस्य कुलीराकृतित्वम् । अस्य वर्ण्णाद्युक्तं नील० ता० “बहुप्रजासङ्गपदः कुलीरश्चरो- ऽङ्गना पाटलहीनशब्दः । शुभः कफी स्निन्धजनोऽम्बु- चारी समोदयी विप्रनिशोत्तरेशः” तथा च अस्य बहु- प्रजासङ्गिता बहुपदता चरराशित्वं स्त्रीरूपता पाटलवर्ण्णता हीनशब्दता शुभत्वं शुभस्वामिकता च । कफप्रकृतित्वं स्निग्धजनत्वम् जलचरत्वम् समराशित्वम् विप्रवर्ण्णत्वम् निशाबलित्वम् उत्तरदिग्मुखत्वञ्च । अयं च कोटराशिः “कर्कटवृश्चिकमीना धनुषश्चान्त्यार्द्धञ्च कीटसंज्ञाःस्युः” इत्युक्तेः तत्र समत्वं युग्मराशित्वं सम- [] परिमाणञ्च । “ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च” “क्रू- रोऽथ सोम्यः पुरुषोऽङ्गना च” इत्युक्तेः “ह्रस्वास्तिनि गोऽविघटा मिथुनघनुःकर्किमृगमुखाश्च समाः” इत्युक्तेश्च । “पृष्ठोदयाविमिथुना दिवा शीर्षोदयाः परे” इत्युक्तेः अस्य शीर्षोदयत्वम् । अस्याधिपः चन्द्रः । कुजशुक्रबुधेन्द्वर्क सौम्य शुक्रावनीभुवाम् ।--क्षेत्राणि स्युरजादयः इत्युक्तेः “मेष कर्कटयोर्मध्ये गाढं तपति भास्करः” तिथि० पु० । “कर्कटे प्रथमं देवी त्र्यहं गङ्गा रजस्वला” स्मृतिः । (काँकुड) ७ एर्वारौ स्त्री गौरा० ङीष् भावप्र० । तस्याः गुणाः भावप्र० उक्तायया । “एर्वारुः कर्कटी प्रोक्ता कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । कर्कटी शीतला रूक्षा ग्राहिणी मधुरा गुरुः । रुच्या पित्तहरा साऽमा पक्वा तृष्णाग्निपित्तकृत्” । अस्याः पाकप्रकारस्तु । “त्वग्वी- जरहिता प्रौढा गुलिकाकारखण्डिता । तलिता सुघृते तप्ते कर्कटी वावलेहिता । विपाण्डु खण्डं धृतदुग्धसार्द्धं विभावितं वल्लजशर्कराभ्याम् । कृतैलवा- सञ्च कदुष्णमेतत् प्रतिक्षणं रोचनमातनोति” । ङी- षन्तः । ८ शाल्मलौ मेदि० । ९ सर्पे शब्दरत्ना० । १० देव- दालीलतायां १२ घोषिका १३ वृक्षे राजनि० । १४ कर्कट- जातिस्त्रियाञ्च । “यथा च कर्कटी गर्भमाधत्ते मृत्युमात्म- ” भा० विरा० २७२ श्लो० । कर्कटस्य कोषस्थता तन्मांसगु- णाश्च भावप्रका० उक्ता यथा । “शङ्खः शङ्खनखश्चापि शुक्तिसम्बूककर्कटाः । जीवा एवंविधाश्चान्ये काषस्थाः परिकीर्त्तिताः । कोषस्था मषुराः स्निग्धा वातापत्तहरा हिमाः । “ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमार वराहवशाः” सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिवेत्” सुश्रु० । स्मृतौ चास्याभक्ष्यातोक्ता तच्चाभक्ष्यशब्दे दर्शितम् । कर्कट स्तच्छृङ्गाकारोऽस्त्यस्य अर्श० अच् । तुलाप्रान्तनिखेये कर्कट शृङ्गाकारे आयसे १५ कीलकभेदे” पु० मिता० १६ कण्टके पु० च । तत्पादाग्रतुल्याग्रत्वात्तस्य तथात्वम् । १७ कर्कट- शृङ्ग्याम् स्त्री ङीष् भाव० प्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1702-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कटः, पुं, (कर्क + अटन् प्रत्ययः ।) वृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । कर्कः २ क्षुद्रधात्री ३ क्षुद्रामलक- संज्ञः ४ कर्कफलम् ५ ॥ * ॥ जलजन्तुविशेषः । काँकडा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कर्कटकः २ कुलीरः ३ कुलीरकः ४ सदंशकः ५ पङ्कवासः ६ तिर्य्यग्गामी ७ । (यथाह आर्य्याशप्तती । ३२२ । “अयमुद्गृहीतवडिशः कर्कट इव मर्कटः पुरतः” ॥) अस्य गुणाः । सृष्टविण्मूत्रत्वम् । भग्नसन्धातृत्वम् । वायुपित्तनाशित्वच्च ॥ कृष्णकर्कटगुणाः । बलका- रित्वम् । ईषदुष्णत्वम् । अनिलापहत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ पक्षिविशेषः । इति मेदिनी करकटिया इति भाषा ॥ पद्मकन्दः । तुम्बी । इति जटाधरः ॥ * ॥ मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गत- चतुर्थराशिः । स तु पुनर्व्वसुशेष पादेन सह पुष्या- श्लेषाभ्यां भवति । अस्य देवता कुलीराकृतिः । स तु पृष्ठोदयः । श्वेतवर्णः । कफप्रकृतिः । स्निग्धः । जलचरः । विप्रवर्णः । उत्तरदिक्स्वामी । बहु- स्त्रीसङ्गः । बहुसन्तानश्च । अत्र जातस्य फलम् । कपटमनस्त्वं मृदुभाषित्वं मन्त्रित्वं अप्रवासित्वं [] अऋणित्वञ्च । इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ जन्मकालीनचन्द्राश्रितैतद्राशिफलम् । “श्रुतकलामलनिर्म्मलवृत्तयः सुकृशगन्धजलाशयकेलयः । किल नरास्तु कुलीरगते विधौ वसुमतः सुमतोऽर्थिलब्धयः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ ० ॥ तस्योदये तन्नामकलग्नं भवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यथा । दश- व्यङ्गुलाधिकपञ्चाङ्गुलप्रभे कलिकाताख्यदेशे वर्त्त- मानोनविंशायनांश चत्वारिंशदधिकपञ्चदण्डाः । इति ज्योतिषम् ॥ तत्र जातफलम् । “कर्किलग्ने समुत्पन्नो भोगी सर्व्वजनप्रियः ॥ मिष्टान्नपानभोगी च जायते स्वजनप्रियः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ (नागविशेषः । यथा पुराणम् । “अनन्तो वासुकीः पद्मो महापद्मस्तु तक्षकः । कुलीरः कर्कटः शङ्खश्चाष्टौ नागाः प्रकीर्त्तिताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-035-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्कट" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें