🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खाद
khāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खाद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] भोजन । खाना [को॰] ।
खाद २ वि॰ भोजन के योग्य । खाने योग्य [को॰] ।
खाद ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खाद्य] वह पदार्थ जो खेत में उसकी उपजाऊ शक्ति बढ़ाने के लिये डाला जाता है । पाँस । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—देना । विशेष—सब प्रकार की पत्तियाँ, डंठल, कूडा, कर्कट, कीचड़, पक्षियों और पशुओं का मलमूत्र तता मृत शरीर आदि सभी चीजें सड़ गलकर बहुत अच्छी खाद का काम देती हैं । इसके अतिरिक्त चूना, खड़िया आदि खनिज पदार्थों और उनके क्षारों से भी खाद बनती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाद mfn. ‘eating, devouring’ ifc. See अमित्र- and वृत्र-खाद
खाद m. eating, devouring, AitBr. v, 12, 10
food, AV. ix, 6, 12; ŚBr. xiii, 4, 2, 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाद a. Eating, devouring. --दः 1 Eating, chewing --2 Food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाद भक्षणे भ्वा० पर० सक० सेट् । खादति अखादीत् चखाद । खाद्यः खादकः खादनम् । णिचि । खादयति ऋदित् अचखादत् त । “सक्तून् खादति यश्च तस्य रिपवोनाशं प्रयान्ति घ्रुवम्” ति० त० “न खादेः पर- शस्यानि” वृषोत्सर्गमन्त्रः । “देवान् पितन् समभ्यर्च्य खादन् मांसं न दोषभाक्” मनुः । “स हि (उशस्तिः) कुल्माषान् खादन्तं विभिक्षे” छा० उप० । “मांसानि च न खादेद्यस्तयोः पुण्यं सभं स्मृतम्” मनुः । “आशङ्कमानो वैदेहीं खादितां निहतां मृताम्” भट्टिः । “तादृशं भवति प्रेत्य वृथा मांसानि खादकः” मनुः । षष्ट्यभावश्छादसः । खादनस्य हिं- साव्यभिचरितत्वात् हिंसार्थत्वात् अकित्त्वेऽपि वा० चुरा० तेन स्वार्थे णिच् खादयति । “दुर्बलं वलवन्तो हि मत्स्यामत्स्यं विशेषतः । खादयन्ति” मत्स्यपु० “मां खादय मृगश्रेष्ठ! दुःखादस्मा द्विमोचय” भा० व० ६१ अ० । “देवराजो मया दृष्टो वारिवारणमस्तके । खादयन्नर्कपत्राणि” विदग्धमु० । अस्य भक्षणार्थत्वेऽपि आदिखाद्योर्न” वार्त्ति० णिचि प्रयो- ज्यकर्त्तुः न कर्मत्वम् । खादयति अन्नं वटुना” “वयोभिः खादयन्त्यन्ये” “तां श्वभिः खादयेद्राजा” मनुः । “मारयि ष्यामि वैदेहीं खादयिष्यामि राक्षसैः” भट्टिः । खादनञ्च कठि- नादि द्रव्यस्य गलाधःसंयोगानुकूलव्यापारबिशेषः प्रति- षिद्धभक्षणविप्रये तु वदनमात्रप्रवेशेऽपि प्रायश्चित्तार्द्धमिति भेदः यथाह प्रा० त० “यद्यपि अन्नादीनां कण्ठादधो- नयनमेव भक्षणं न तु निष्ठीवनाय शुण्ठ्यादेः कपोल- धारणं, तथाविधे प्रयोगाभावात् । तथापि पापविषये तथा- विधानुबन्धेऽपि प्रायश्चित्तं, ब्रह्मबधे तथा दर्शनात् यथा याज्ञवल्क्यः “चरेद्व्रतमहत्वाऽपि घातार्थञ्चेत् समागतः” । अत्र हननप्रतिषेधेन यथा तदङ्गभूताध्यवसायादेरपि प्रति- षिद्धत्वात् प्रायश्चित्तविधानं तथाऽत्रापि भक्षणप्रतिपेधेन [] तदङ्गभूताव्यभिचारितान्नादिसंयोगस्यापि प्रतिषिद्ध- त्वेन दोषस्य विद्यमानत्वात् भवत्येव प्रायश्चित्तं, मिता- क्षरायायामप्येवम् । अतएवोक्तं “जिघ्रन्नपि सुरां कश्चित् पिवतीत्यभिधीयते । यावन्न क्रियते वक्त्रे गण्डूषस्य प्रवेशनम्” इति । अत्र वक्त्रे गण्डूषस्य प्रवेशनेन पानाति- देशवद्भक्षणोद्यमेऽपि भक्षणातिदेशः । ततश्च विप्रदण्डो- द्यमे कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने” इति याज्ञवल्क्योक्तेः दण्डोद्यमे दण्डनिपातप्रायश्चित्तार्द्धवत् भक्षणोद्यमे कण्ठादधोनयनसम्भावनारहिते अर्द्धं प्रायश्चित्तं ज्ञेयम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2475-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाद, ऋ भक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् । ऋदित् ।) ऋ, अचखादत् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खाद" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें