🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ताजक
tājaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताजक संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. एक ईरानी जाति जो तुर्किस्तान के बुखारा प्रदेश से लेकर बदख्शाँ, काबुल, बिलोचिस्तान, फारस आदि तक पाई जाती है । विशेष—बुखारा में यह जाति सर्त, अफगानिस्तान में देहान और बिलोचिस्तान में देहवार कहलाती है । फारस में ताजक एक साधारण शब्द ग्रामीण के लिये हो गया है ।
२. ज्योतिष का एक ग्रंथ जो यावनाचार्य कृत प्रसिद्ध है । विशेष—यह पहले अरबी और फारसी में था; राजा समरसिंह, नीलकंठ आदि ने इसे संस्कृत में किया । इसमें बारह राशियों के अनेक विभाग करके फलाफल निश्चित करने की रीतियाँ बतलाई गई हैं । जैसे, मेष, सिंह और धनु का पिता स्वभाव और क्षत्रिय वर्ण; मकर, वृष और कन्या का वायु स्वभाव और वैश्य वर्ण मिथुन, तुला और कुंभ का सम स्वभाव और शूद्र वर्ण; कर्कट, वृश्चिक और मीन का कफ स्वभाव और ब्राह्मण वर्ण । इस ग्रंथ में जो संज्ञाएँ आई हैं, वे अधिकांश अरबी और फारसी की हैं, जैसे, इक्कबाल योग, इंतिहा योग इत्यशाल योग, इशराक योग, गैरकबूल योग इत्यादि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताजक n. N. of certain astronomical books translated or derived from translations from the Arabic and Persian(e.g. -कल्प-लता, -केशवी, -कौस्तुभ, -चिन्तामणि, -तन्त्र, -तिलक, -दीपक, -पद्धति, -भाव, -भूषण, -मुक्तावली, -योग-सुधाकर, -रत्न-माला, -शाश्त्र, -सर्वस्व-सार, -सार, -सुधा-निधि, ˚कालंकार).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताज(जि)क न० नीलकण्ठादिप्रणीते वर्षलग्नज्ञानादिनिरू- पके ज्योतिषग्रन्थभेदे । “न स्याच्छुभं क्वचन ताज(जि)- कशास्त्रगीतम्” नील० ता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3265,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें