गुग्गु(ल)लु पु० गुज--क्विप् गुक् व्याधिः ततो गुडति रक्षति गुड--क कु वा डलवोरेकत्वम् । स्वनामख्याते वृक्षभेदे, अमरः । भरतस्तु इममदन्तमप्याह स्म । २ रक्तशोभा- ञ्जनष्ठक्षे शब्दच० । “श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरूक्षसर्जरसैः” “ला- क्षाकुन्दुरुगुग्गुलुगृहधूमकपित्थविल्वमध्यानि” वृ० स० ५७ अ० । तस्य पर्य्यायमदगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “गुग्गुलु र्देवधूपश्च जटायुः कौशिकःपुरः । कुम्भा- [] लु खलकं क्लीवे महिषाक्षः पलङ्कषः । महिषाक्ष १ महानीलः २ कुमुदः ३ पद्म ४ इत्यपि । हिरण्यः ५ पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः । भृङ्गाञ्जनसवर्णस्तु महिषाक्ष इति स्मृतः । गहानीलस्तु विज्ञेयः स्वनाम- समलक्षणः । कुमुदः कुमुदागः स्यात् पद्मो माणिक्य- सन्निभः । हिरण्याख्यस्तु हेमाभः पञ्चानां लिङ्ग मीरितम् । महिषाक्षो महानीलो गजेन्द्राणां हिता वुभौ । हयानां कुमुदः पद्मः स्वस्त्यारोग्यकरौ परौ । विशेषेण मनुष्याणां कनकः परिकीर्त्तितः । कदा- चिन्महिषाक्षश्च मतः कैश्चिन्नृणामपि । गुग्गुलु र्विशदस्तिक्तो वीर्य्योष्णः पित्तलः सरः । कषायः कटुकः पाके कटू रूक्षो लघुः परः । भग्नसन्धानकृद् वृष्यः सूक्ष्मः स्वर्यो रसायनः । दीपनः पिच्छिलो बल्यः कफवातव्रणापचीः । मेदोमेहाश्मवातांश्च क्लेद कुष्ठाममारुतान् । पिडिकाग्रन्थिशोफार्शःगण्डमाला कृमीन् जयेत् । माधुर्य्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पि- त्तहा । तिक्तत्वात् कफजित्तेन गुग्गुलुः सर्व्वदोषहा । स नवो वृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वतिलेखनः । स्निग्धः काञ्चनसङ्काशः पक्वजम्बूफलोपमः । नूतनो गु- ग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्य्यस्तु पिच्छिलः । शुष्को दुर्गन्ध- कश्चैव त्यक्तप्रकृतिवर्णकः । पुराणः स तु विज्ञेयः गुग्गुलुर्वीर्य्यवर्ज्जितः । अम्लं तीक्ष्णामजीर्णञ्च व्यवायं श्रममातपम् । मद्यं रोषन्त्यजेत् सम्यग्गुणाथी पुरसेवकः” पुरः गुग्गुलुः । अस्य स्थानविशेषे जन्मादिकथनं यथा “जायन्ते पुर- पादपा मरुभुवि ग्रीष्मेऽर्कसन्तापिताः शीतर्कौ शिशिरे- ऽपि गुग्गुलुरसं मुञ्चन्ति ते पञ्चधा । हेमाभं महिषा- क्षितुल्यमपरं सत् पद्मरागोपमं भृङ्गाभं कुमुदद्युति- ञ्चे विधिना ग्राह्या परीक्षा ततः । वह्नौ ज्वलन्ति त- पने विलयं प्रयान्ति क्लिद्यन्ति कोष्णसलिले पयसः स- मानाः । ग्राह्या शुभाः परिहरेच्चिरकालजातान् अङ्गार- वर्णसमपूयबिगन्धवर्णानिति” प्रयोगामृतम् । अस्य वह्नि- पु० उत्पश्विस्थानमुक्तम् यथा “गोरचना या सङ्गल्या संजाता सर्वकामिका । गुग्गु- लुस्तु ततो जातो गोमूत्राच्छुभदर्शनः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2595-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।