🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:28:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुग्गुल
guggula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुग्गुल संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक काँटेदार पेड़ । विशेष—यह सिंध, काठियावाड़, राजपूताना, खानदेश आदि में होता है । इस पेड़ के छिलके को जाड़े के दिनों में स्थान स्थान पर छील देते हैं जिससे उन स्थानों से कुछ हरापन लिए भूरे रंग का गोंद निकलता है । यही गोंद बाजार में गुग्गुल के नाम से बिकता है । यह पेड़ वास्तव में मरुभूमि का है इससे अरब और अफ्रीका में इसकी बहुत सी जातियाँ होती हैं । बलसाँ और बोल (मुर) नाम के गोंद जो मक्का और अफ्रीका से आते हैं पश्चिमी गुग्गुल ही से निकलते हैं । इनमें से करम या बंदर करम उत्तर और मीटिया या चिनाई बोल मध्यम होता है । भारतवर्ष में गुग्गल की चलान विशेषकर अमरावती से होती है । बंबई में इसे गारे में भी मिलाते हैं जो दर्जबंदी के काम में आता है । गुग्गुल को चंदन इत्यादि के साथ मिलाकर सुगंध के लिये जलाते हैं । वैद्यक में गुग्गुल वीर्यजनक, बलकारक, टूटी हड्डी जोड़नेवाला, स्वरशोधक तथा वातव्याधि और कोढ़ को दूर करनेवाला माना जाता है । राजनिघंटु में गुग्गुल के रस के अनुसार पाँच भेद किए हैं । प्रयोगामृत में गुग्गुल की परीक्षाविधि इस प्रकार लिखी है, जो आग में गिरने से जल जाय, गरमी पाकर पिघल जाय, और गरम जल में डालने से घुल जाय वह गुग्गुल उत्तम होता है । औषध मै नया गुग्गुल काम में लाना चाहिए, पुराना नहीं । खाने के लिये गुग्गुल प्रायः शोधकर काम में लाया जाता है । इसे कई प्रकार से शोधते हैं । कोई गिलोय यचा त्रिफला के काढ़े अथवा दूध में पकाते हैं, कोई दशमूल के गरम काढ़े में डालकर उसे छान लेते हैं और फिर धूप में सुखा देते हैं । पर्या॰—कालनिर्यास । महिषाक्ष । पलंकष । जटायु । कौशिक । देवधूप । शिवपुर । कुंभ । उलूखलक । सर्वसह । उष । कुंती । पनद्विष्ट पुट । वायुध्न । रूक्षगंधक ।
२. एक बड़ा पेड़ जो दक्षिण में कोंकण आदि प्रदेशों में होता है । विशेष—इसके पत्ते जब तक नए रहते हैं प्याजी रंग के दिखाई पड़ते हैं । पच्छिमी घाट के पहाड़ों पर इन पेड़ों की बड़ी शोभा दिखाई पड़ती है । इनमें से एक प्रकार की राल या गोंद निकलता है जौ दक्षिण का काला डामर कहलाता है । यह राल बारनिश बनाने के काम में विशेष आती है । पेड़ को राल धूप और मंद धूप भी कहते है ।
३. सलई का पेड़ जिससे राल या धूप निकलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुग्गुल m. (= ˚लु) bdellium, Hariv. 6283; VarBṛS. lvii, 3 and 5 (v.l. ˚लु)
lxxvii, 9 (15).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुग्गुलः, --लुः A particular fragrant gum resin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुग्गु(ल)लु पु० गुज--क्विप् गुक् व्याधिः ततो गुडति रक्षति गुड--क कु वा डलवोरेकत्वम् । स्वनामख्याते वृक्षभेदे, अमरः । भरतस्तु इममदन्तमप्याह स्म । २ रक्तशोभा- ञ्जनष्ठक्षे शब्दच० । “श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरूक्षसर्जरसैः” “ला- क्षाकुन्दुरुगुग्गुलुगृहधूमकपित्थविल्वमध्यानि” वृ० स० ५७ अ० । तस्य पर्य्यायमदगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “गुग्गुलु र्देवधूपश्च जटायुः कौशिकःपुरः । कुम्भा- [] लु खलकं क्लीवे महिषाक्षः पलङ्कषः । महिषाक्ष १ महानीलः २ कुमुदः ३ पद्म ४ इत्यपि । हिरण्यः ५ पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः । भृङ्गाञ्जनसवर्णस्तु महिषाक्ष इति स्मृतः । गहानीलस्तु विज्ञेयः स्वनाम- समलक्षणः । कुमुदः कुमुदागः स्यात् पद्मो माणिक्य- सन्निभः । हिरण्याख्यस्तु हेमाभः पञ्चानां लिङ्ग मीरितम् । महिषाक्षो महानीलो गजेन्द्राणां हिता वुभौ । हयानां कुमुदः पद्मः स्वस्त्यारोग्यकरौ परौ । विशेषेण मनुष्याणां कनकः परिकीर्त्तितः । कदा- चिन्महिषाक्षश्च मतः कैश्चिन्नृणामपि । गुग्गुलु र्विशदस्तिक्तो वीर्य्योष्णः पित्तलः सरः । कषायः कटुकः पाके कटू रूक्षो लघुः परः । भग्नसन्धानकृद् वृष्यः सूक्ष्मः स्वर्यो रसायनः । दीपनः पिच्छिलो बल्यः कफवातव्रणापचीः । मेदोमेहाश्मवातांश्च क्लेद कुष्ठाममारुतान् । पिडिकाग्रन्थिशोफार्शःगण्डमाला कृमीन् जयेत् । माधुर्य्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पि- त्तहा । तिक्तत्वात् कफजित्तेन गुग्गुलुः सर्व्वदोषहा । स नवो वृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वतिलेखनः । स्निग्धः काञ्चनसङ्काशः पक्वजम्बूफलोपमः । नूतनो गु- ग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्य्यस्तु पिच्छिलः । शुष्को दुर्गन्ध- कश्चैव त्यक्तप्रकृतिवर्णकः । पुराणः स तु विज्ञेयः गुग्गुलुर्वीर्य्यवर्ज्जितः । अम्लं तीक्ष्णामजीर्णञ्च व्यवायं श्रममातपम् । मद्यं रोषन्त्यजेत् सम्यग्गुणाथी पुरसेवकः” पुरः गुग्गुलुः । अस्य स्थानविशेषे जन्मादिकथनं यथा “जायन्ते पुर- पादपा मरुभुवि ग्रीष्मेऽर्कसन्तापिताः शीतर्कौ शिशिरे- ऽपि गुग्गुलुरसं मुञ्चन्ति ते पञ्चधा । हेमाभं महिषा- क्षितुल्यमपरं सत् पद्मरागोपमं भृङ्गाभं कुमुदद्युति- ञ्चे विधिना ग्राह्या परीक्षा ततः । वह्नौ ज्वलन्ति त- पने विलयं प्रयान्ति क्लिद्यन्ति कोष्णसलिले पयसः स- मानाः । ग्राह्या शुभाः परिहरेच्चिरकालजातान् अङ्गार- वर्णसमपूयबिगन्धवर्णानिति” प्रयोगामृतम् । अस्य वह्नि- पु० उत्पश्विस्थानमुक्तम् यथा “गोरचना या सङ्गल्या संजाता सर्वकामिका । गुग्गु- लुस्तु ततो जातो गोमूत्राच्छुभदर्शनः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2595-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुग्गुलः, पुं, (गोजति शब्दायतेऽनेनेति । गुज् + क्विप् । गुक् रोगस्तस्मात् गुडति रक्षतीति । गुड + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः । डलयोरैक्यात् डस्य लत्वम् ।) गुग्गुलुः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-332-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुग्गुल" आता है (32)
धूप देवपूजन में या सुगंध के लिये कपूर, आग, गुग्गुल, आदि गंधद्रव्यों को जला…पलंकष गुग्गुल । गूगलभूतहर गुग्गुलदेवधूप गुग्गुल । गूगुलवंशपीत गुग्गुलनक्तंचर गुग्गुल । गूगल । २, राक्षसयातुघ्न गुग्गुलभवाभीष्ट गुग्गुलमरुदिष्ट गुग्गुल । गूगुलदैत्यमेदज गुग्गुल । गूगलकालनिर्यास गुग्गुलयवनद्विष्ट गुग्गुल । गुगुलमहिषाक्षक गुग्गुलधूनी गुग्गुल, लोबान आदि गंधद्रव्यों या और किसी वस्तु को जलाकर उठाया हुआ धुआ…उष पांशुज लवण । खारी मिट्टी से निकाला हुआ नमकवर किसी देवता या बड़े से माँगा हुआ मनोरथ । वह बात । जिसके लिये किसी देवी,…जटाल बटबृक्ष । बरगदउलूखल ओखलीजटायु रामायण का एक प्रसिद्ध गिद्ध । विशेष—यह सूर्य के सारथी अरुण का पुत्र था…शांभव शंभु संबंधी । शिव कासिह्ल सिह्लक संज्ञा पुं॰वेष्टन वह कपड़ा आदि जिससे कोई चीज लपेटी जाय । बेठनग्रंथिक पिपरामूलउलूखलक छोटी ओखलीकौशिका जल आदि पीने का बरतन । कटोरा । गिलाससर्वसह वह जो सब कुछ सहन करे । सहनशील व्यक्तिदेवेष्ट देवताओं को प्रियउद्दीप प्रज्वालन । जलानापलंकषा गोखरुमुकल आरग्वध । अमलतासदशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …यामिनीचर राक्षस । निशाचर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें