🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:06:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रंथिक
graṃthika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रंथिक संज्ञा पुं॰ [सं॰ ग्रन्थिक]
१. पिपरामूल ।
२. ग्रंथिपर्ण या गठिवन नामक वृक्ष ।
३. गुग्गुल ।
४. करीर ।
५. ज्योतिषी (को॰) ।
६. नकुल के अज्ञातवास के समय का नाम (को॰) ।
७. सहदेव का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रन्थिक m. a relater, narrator (?, ‘one who understands the joints or divisions of time, of the year, &c.’ [fr. ग्रन्थि cf. काल-ग्रन्थि], an astrologer, fortune-teller, L.), MBh. xiv, 2039; Pat. on Pāṇ. i, 4, 29 and iii, 1, 26, Vārtt. 15
a kind of disease of the outer ear, Suśr.
a kind of plant or substance, Car. vi, 18
a N. assumed by Nakula (when master of the horse to king Virāṭa), MBh. iv, 63 and 319
= सह-देव, L.
ग्रन्थिक m. n. Capparis aphylla, L.
a kind of resin, bdellium, L.
ग्रन्थिक n. = ˚न्थीक, pepper, Suśr. iv, 37, 35; vi, 42, 23
= ˚न्थिपर्णक, L.
a kind of disease of women, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रंथिकः 1 An astrologer, a fortune-teller. --2 The name assumed by Nakula when at the palace of Virāṭa. --3 A kind of disease of the outer ear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थिक न० ग्रन्थिरिव + कायति--कै--क ग्रन्थ + अस्त्यर्थे ठन् वा । १ पिप्पलीमूले २ ग्रन्थिपर्णे ३ गुग्गुलौ ४ करीरे वंशे ५ दैवज्ञे ६ सहदेवाख्ये पाण्डवे च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2742,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थिकं, क्ली, (ग्रन्थिभिः कायति प्रकाशते इति । कै + कः ।) पिप्पलीमूलम् । (अस्य पर्य्याया यथा, “ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलमुषणं चटकाशिरः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमं भागे ॥) ग्रन्थिपर्णम् । गुग्गुलुः । इति मेदिनी । रे । ६ ॥
ग्रन्थिकः, पुं, (ग्रन्थिभिः पर्व्वभिः कायतीति । ग्रन्थि + कै + कः ।) करीरः । (ग्रन्थिना कौटि- ल्येन कायतीति । कै + कः । यद्वा ग्रन्थः पञ्जिकास्यास्तीति ठन् ।) दैवज्ञः । (यथा, महा भारते । १४ । ७० । ७ । “तत्र मल्ला नटाश्चैव ग्रन्थिकाः सौख्यशायिकाः । सूतमागधसङ्घाश्चाप्यस्तुवंस्तं जनार्द्दनम् ॥”) सहदेवाख्यपाण्डवः । इति मेदिनी । के । ८१ ॥ (नकुलश्च । इयमाख्या तु यदानेन छद्मरूपिणा विराटगृहे वासः कृतस्तदैव जाता । यथा, महाभारते । ४ । ३ । २ । नकुल उवाच । “अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनृपतेरहम् । सर्व्वथा ज्ञानसम्पन्नः कुशलः परिरक्षणे । ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्म्मैतत् सुप्रियं मम ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-374-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें