🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:59:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जटायु
jaṭāyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जटायु संज्ञा पुं॰ [सं॰] रामायण का एक प्रसिद्ध गिद्ध । विशेष—यह सूर्य के सारथी अरुण का पुत्र था जो उसकी श्येनी नाम्नी स्त्री से उत्पन्न हुआ था । यह दशरथ का मित्र था और रावण से, जब वह सीता को हरण कर लिए जाता था, लड़ा था । इस लड़ाई में यह घायल हो गया था । रामचंद्र के आने पर इसने रावण के सीता को हर ले जाने का समाचार उनसे कहा था । उसी समय इसके प्राण भी निकल गए थे । रामचंद्र ने स्वयं इसकी अंत्योष्टि क्रिया की थी । संपाति इसका भाई था ।
२. गुग्गुल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटायु & जटा˚युस्, m. N. of the king of vultures (son of Aruṇa and Śyenī, MBh.; son of Garuḍa, R.; younger brother of Sampāti; promising his aid to Rāma, out of regard for his father Daśa-ratha, but defeated and mortally wounded by Rāvaṇa on attempting to rescue Sītā), MBh. i, 2634; iii, 16043 ff. and 16242 ff.; R. i, iii f. N. of a mountain, VāyuP. i, 23, 176 bdellium, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटायुः, --जटायुस् m. A son of Śyenī and Aruṇa, a semi divine bird. [He was a great friend of Daśaratha. [] He once saved his life while he was thrown down along with his car by Saturn against whom he had proceeded when a drought, said to be caused by the planet, well-nigh devastated the earth. While Rāvaṇa was carrying away Sītā Jaṭāyu heard her cries in the chariot and fought most desperately with the formidable giant to rescue her from his grasp. But he was mortally wounded, and remained in that state till Rāma passed by that place in the course of his search after Sītā. The kind-hearted bird told Rāma that his wife had been carried away by Rāvaṇa and then breathed his last. His funeral rites were duly performed by Rāma and Lakṣmaṇa].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटायु(स्) पु० जटां याति या--कु जटा + ऊर्णा० युच् वा जट--संहतौ अच् जटं संहतमायुरस्य वा । १ स्वनामख्याते खगभेदे, २ गुग्गुलौ च मेदि० “द्वौ पुत्रौ विनतयास्तु गरुडोऽरुण एव च । तस्मात् जातोऽहमरुणात् संपातिश्च ममाग्रजः । जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिन्दम! । सोऽहं राम । सहायस्त भविष्यामि यदीच्छसि । सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि यात सलक्ष्मणे “जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्व- ज्य च सन्नतोऽभवत् । पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवान् जटायुषा संकथित पुनः पुनः” रामा० आर० १४ अ० “सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः । गृध्रराजो महावीरः सम्पातिर्यस्य सीदरः । स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम् । सक्रोधोऽभ्यद्रवत् पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम् । अथैनमव्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चस्व मैथि- लीम् । ध्रियमाणे मयि कथ हरिष्यसि विशाचर! । न हि मे मीक्ष्यसे जीबन् यदि नोत्सृजसे वधूम् [] उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त्त नखरैर्भृशम् । पक्षतुण्ड प्रहारैश्च बहुशो जर्जरीकृतम् । चक्षार रुधिरं भूरि गिरिप्रस्रवणैरिव । स बध्यमानोगृध्रेण रामप्रिय हितेषिणा । खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पत- त्रिणः । निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम् । ऊर्द्धमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः” भा० व० २७८ अ० तत्कथा दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटायुः, पुं, (जटां याति प्राप्नोतीति । या + मृग- य्वादित्वात् कुः । सान्तपक्षे जटं संहतमायुर्यस्य ।) स्वनामख्यातपक्षी । स तु अरुणपुत्त्रः सम्पातेर- नुजः दशरथराजसखः सीताहरणसमये राव- णेन हतः । इति रामायणम् ॥ (यथा, च महाभारते । ३ । २७८ । १ -- ७ । “सखा दशरथस्यासीत् जटायुररुणात्मजः । ग्रध्रराजो महावीरः सम्पातिर्यस्य सोदरः ॥ स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम् । सक्रोधोऽभ्यद्रवत् पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चस्व मैथिलीम् । ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर ! ॥ नहि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे बधूम् । उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त्त नखरैर्भृशम् ॥” “स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा । खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः ॥ निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम् । ऊर्द्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः ॥”) गुग्गुलु । इति मेदिनी । ये, ८४ ॥ (“गुग्गुलुर्देवधूपश्च जटायुः कौशिकः पुरः । कुम्भोलूखलकं क्लीवे महिषाक्षः पलङ्कषः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ “जटायुः कालनिर्य्यासः कौशिको गुग्गुलुः पुरः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) सान्तोऽप्ययम् । इति द्बिरूपकोषः ॥ (यथा, महाभारते । १ । ६६ । ७० । “अरुणस्य भार्य्या श्येनी तु वीर्य्यवन्तौ महाबलौ । सम्पातिं जनयामास वीर्य्यवन्तं जटायुषम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-503-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जटायु" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें